Συνείδησις pojawia się w Nowym Testamencie 31 razy i polszczyzna oddaje je konsekwentnie jako sumienie. Tym razem problemem nie jest rozstrzelenie wyrazu na kilka odpowiedników, lecz sama zawartość polskiego słowa — po polsku sumienie brzmi jak wewnętrzny sędzia, a greka opisuje raczej świadka.
Wyraz jest złożeniem: syn- oznacza wspólnie, a rdzeń wskazuje na wiedzę. Syneidesis to więc współ-wiedzenie — ktoś w człowieku wie o jego czynach razem z nim. Nie wydaje wyroku ani nie ustanawia prawa; zeznaje, i to zeznaje wobec normy, którą skądinąd zna. Ta drobna różnica ustawia całą resztę: świadka można pouczyć, wyciszyć albo wprowadzić w błąd, a sędziego trudno podważyć.
Świadek, który przypomina
Najbardziej obrazowa scena jest w ósmym rozdziale Ewangelii Jana, gdy oskarżyciele kobiety odchodzą jeden po drugim.
A gdy oni to usłyszeli, będąc przekonani przez sumienie, odchodzili jeden po drugim, począwszy od starszych aż do ostatnich. Pozostał tylko sam Jezus i ta kobieta stojąca pośrodku.
J 8,9
Nikt ich nie osądził i nikt nie ogłosił wyroku. Zadziałało coś prostszego: zestawili własne życie z tym, co usłyszeli, i wiedza o sobie samych okazała się nie do zniesienia. Dokładnie tak działa syneidesis — nie wprowadza nowej wiedzy, tylko zestawia ze sobą tę, którą człowiek już ma.
Sumienie a Prawo wpisane w serca
Oni to ukazują działanie prawa wpisanego w ich serca, za poświadczeniem ich sumienia i myśli wzajemnie się oskarżających lub też usprawiedliwiających);
Rz 2,15
Paweł mówi tu o ludziach, którzy nie dostali Tory na piśmie, a mimo to noszą świadka tego, co słuszne. Świadek nie jest jednak źródłem normy — jest jej echem. To ważne rozróżnienie, bo z tego wersetu bywa wyprowadzany wniosek, że sumienie samo w sobie wystarcza za prawo, podczas gdy zdanie mówi coś odwrotnego: sumienie poświadcza prawo, które istnieje przed nim.
Realny, ale omylny
Sumienie potrafi być spokojne wtedy, gdy nie powinno. Paweł mówi o sobie przed Radą tak, jakby jego przeszłość niczego mu nie wyrzucała, choć ta przeszłość zawierała prześladowanie uczniów.
Paweł, patrząc uważnie na Radę, powiedział: Mężowie bracia, aż do dziś żyłem przed Bogiem z zupełnie czystym sumieniem.
Dz 23,1
Idzie też dalej: w sprawie mięsa ofiarowanego bożkom liczy się nie tylko własne sumienie, lecz również cudze.
Ale sumienie, mówię, nie twoje, lecz tego drugiego. Dlaczego bowiem moja wolność ma być sądzona przez cudze sumienie?
1 Kor 10,29
Rozumowanie jest praktyczne. Wolność człowieka o mocnym sumieniu nie jest jedynym argumentem przy stole; drugi człowiek ma własnego świadka i można mu ten głos zagłuszyć.
Sumienie wymaga oczyszczenia
To o ileż bardziej krew Chrystusa, który przez Ducha wiecznego ofiarował Bogu samego siebie bez skazy, oczyści wasze sumienie z martwych uczynków, by służyć Bogu żywemu?
Hbr 9,14
List do Hebrajczyków traktuje sumienie jak coś, co da się skalać i co można obmyć — dokładnie tak, jak przybytek i naczynia. Nie chodzi o wyciszenie wyrzutów, tylko o realne usunięcie tego, co obciąża. Piotr z kolei łączy czyste sumienie ze sposobem życia, który wytrzymuje obserwację z zewnątrz.
Miejcie czyste sumienie, aby za to, że mówią o was źle, jak o złoczyńcach, zostali zawstydzeni ci, którzy zniesławiają wasze dobre postępowanie w Chrystusie.
1 P 3,16
Co gubi polski przekład
Polskie sumienie jest słowem gotowym, przez wieki obrosłym znaczeniem: głos wewnętrzny, instancja moralna, coś w rodzaju prywatnego kodeksu. Grecki złożony wyraz jest przezroczysty — słychać w nim, że ktoś wie razem ze mną. Dzięki temu widać od razu, że sumienie potrzebuje wiedzy, czyli że da się je ukształtować dobrze albo źle, a nie tylko posłuchać go lub zignorować.
Praktycznie znaczy to, że sumienie karmi się Pismem. Świadek, który nie zna normy, będzie zeznawał to, co wchłonął z otoczenia — i taki właśnie mechanizm opisuje Paweł, mówiąc o sumieniu słabym.
Czego to słowo nie rozstrzyga
Sam zakres wyrazu nie odpowiada na pytanie, jak daleko sięga wolność sumienia w sprawach spornych: pokarmów, dni, uczestnictwa. Teksty każą uwzględniać jednocześnie własne przekonanie i dobro drugiego, a to bywa napięciem nie do usunięcia jedną definicją. Leksyka daje kierunek — sumienie zeznaje wobec normy — ale nie zwalnia z ustalenia, co tą normą jest.
Zobacz też: Przybytek (Miszkan) · List do Hebrajczyków · Piotr · Karmi · Paweł — znaczenie imienia
