Spór o zasadę sola scriptura rzadko dotyczy tego, czy tradycja w ogóle istnieje — istnieje zawsze i w każdej wspólnocie, także w naszej. Realne pytanie brzmi inaczej: co rozstrzyga, gdy nauka przekazywana przez ludzi i tekst spisany przez proroków mówią co innego. Pismo odpowiada na to konsekwentnie, od Tory aż po ostatnią księgę, i odpowiedź jest zaskakująco jednostajna.
Granica postawiona na początku i na końcu Pisma
Pierwsze, co Tora mówi o stosunku człowieka do Bożego słowa, to nie zachęta do rozwijania go, lecz granica.
Nie dodawajcie do słowa, które ja wam nakazuję, ani z niego nie ujmujcie, abyście przestrzegali przykazań Pana, waszego Boga, które ja wam nakazuję.
Pwt 4,2 (UBG)
(W cytowanym przekładzie UBG imię Boże — tetragram JHWH, Jahwe — oddane jest słowem „Pan”; zachowujemy tekst przekładu bez zmian.)
Ten sam nakaz wraca kilka rozdziałów dalej, tym razem w kontekście kultu, a więc dokładnie tam, gdzie ludzka pomysłowość religijna jest najbardziej ruchliwa.
Cokolwiek wam nakazuję, pilnie wypełniajcie. Nic do tego nie dodasz ani od tego nie ujmiesz.
Pwt 12,32 (UBG)
Zakaz jest symetryczny i to jest jego najważniejsza cecha. Nie wolno dodawać ani ujmować. Dodanie tworzy zobowiązania, których Bóg nie nałożył; ujęcie kasuje te, które nałożył. Oba ruchy psują to samo — obraz Bożej woli, jaki człowiek ma przed oczami. Księga Przysłów podaje motyw:
Każde słowo Boga jest czyste; on jest tarczą dla tych, którzy mu ufają. Nie dodawaj nic do jego słów, aby cię nie strofował i abyś nie okazał się kłamcą.
Prz 30,5-6 (UBG)
Skoro każde słowo Boga jest czyste, dodatek niczego nie ulepsza. Może tylko zanieczyścić. A skutek dopisywania do Bożych słów nazwany jest bez owijania: człowiek okazuje się kłamcą, bo przypisuje Bogu zdanie, którego Bóg nie wypowiedział.
Ta sama klamra zamyka kanon. Ostatnia księga kończy się formułą zbudowaną dokładnie na wzór Pwt 4,2:
Oświadczam zaś każdemu, kto słucha słów proroctwa tej księgi: Jeśli ktoś dołoży coś do tego, dołoży mu też Bóg plag opisanych w tej księdze; A jeśli ktoś odejmie coś ze słów księgi tego proroctwa, odejmie też Bóg jego dział z księgi życia i ze świętego miasta, i z rzeczy, które są opisane w tej księdze.
Ap 22,18-19 (UBG)
Bezpośrednio zdanie to dotyczy księgi Objawienia i nie warto z niego robić więcej, niż mówi. Ale to, że Pismo otwiera się i zamyka tym samym ostrzeżeniem, nie jest przypadkiem redakcyjnym. Pokazuje, jak Bóg traktuje własny tekst.
Miara, do której przykłada się każdą naukę
Izajasz podaje test wprost, w jednym zdaniu.
Do prawa i do świadectwa! Jeśli nie będą mówić według tego słowa, to w nim nie ma żadnej światłości.
Iz 8,20 (UBG)
Warto zauważyć, czego w tym kryterium nie ma. Nie ma pytania, czy nauka jest stara. Nie ma pytania, czy stoi za nią autorytet, czy jest powszechnie przyjęta, czy przynosi wspólnocie pożytek. Jest jedno pytanie: czy mówi według tego słowa. Jeśli nie, to brakuje jej światła — niezależnie od tego, jak długo i jak uroczyście była powtarzana.
Jeszua w modlitwie za uczniów definiuje to samo od drugiej strony:
Uświęć ich w twojej prawdzie. Twoje słowo jest prawdą.
J 17,17 (UBG)
Nie: zawiera prawdę, i nie: prowadzi do prawdy. Jest prawdą — a więc jest tym, do czego przykłada się wszystko inne, a nie tym, co samo wymaga uwierzytelnienia z zewnątrz.
Psalmista dodaje obraz, który dobrze opisuje praktykę:
Twoje słowo jest pochodnią dla moich nóg i światłością na mojej ścieżce.
Ps 119,105 (UBG)
Pochodnia oświetla dokładnie tyle, ile trzeba na następny krok. To znaczy dwie rzeczy naraz: wystarcza do chodzenia i wyznacza zasięg. Kto wychodzi poza krąg jej światła, nie idzie dalej. Idzie po ciemku.
Do czego Pismo wystarcza
Całe Pismo jest natchnione przez Boga i pożyteczne do nauki, do strofowania, do poprawiania, do wychowywania w sprawiedliwości; Aby człowiek Boży był doskonały, do wszelkiego dobrego dzieła w pełni przygotowany.
2 Tm 3,16-17 (UBG)
To zdanie jest precyzyjniejsze, niż się je zwykle cytuje. Paweł nie mówi jedynie, że Pismo jest natchnione i pożyteczne — mówi, do czego prowadzi: człowiek Boży ma być w pełni przygotowany do wszelkiego dobrego dzieła. Gdyby do pełnego przygotowania konieczne było jeszcze jedno, niezapisane źródło, zdanie to byłoby nieprawdziwe.
Tu warto uściślić, czym sola scriptura nie jest. Nie jest twierdzeniem, że poza Pismem nie istnieje nic wartościowego, ani że wolno czytać tekst w oderwaniu od języka, historii i pracy poprzednich pokoleń. Jest twierdzeniem o wystarczalności i o instancji ostatecznej: Pismo wystarcza do wyposażenia, i to Pismo rozstrzyga spór, a nie odwrotnie.
Tradycja, która pomaga, i tradycja, która unieważnia
Pismo nie potępia tradycji jako takiej. Podział Biblii na rozdziały i wersety, porządek nabożeństwa, plan codziennego czytania, kształt uroczystości weselnej — to wszystko są ludzkie zwyczaje i nikt rozsądny nie ma z nimi problemu. Służą tekstowi i nie udają, że pochodzą od Boga.
Test jest więc prosty: co dana tradycja robi z przykazaniem? Pomaga je zachować, czy tworzy legalną drogę, żeby go nie zachować? Różnicę pokazuje najostrzejsza wymiana zdań na ten temat w Ewangeliach. Zapytany, dlaczego jego uczniowie łamią tradycję starszych w sprawie obmywania rąk, Jeszua nie odpowiada na poziomie zwyczaju.
A on odpowiedział im: Czemu i wy postępujecie wbrew przykazaniu Bożemu dla waszej tradycji?
Mt 15,3 (UBG)
Przenosi rozmowę tam, gdzie należy: nie czy wasz zwyczaj jest sensowny, ale ile on kosztuje. I podaje konkret. Istniała procedura, w której człowiek ogłaszał należne rodzicom wsparcie darem ofiarnym i przez to przestawał być zobowiązany do ich utrzymania (Mt 15,5; Mk 7,11-12). Formalnie pobożne. W skutku:
I nie uczciłby swego ojca ani matki, będzie bez winy. I tak unieważniliście przykazanie Boże przez waszą tradycję.
Mt 15,6 (UBG)
Marek relacjonuje tę samą scenę jeszcze mocniejszym słowem:
Wniwecz obracając słowo Boże przez waszą tradycję, którą przekazaliście. I wiele innych tym podobnych rzeczy czynicie.
Mk 7,13 (UBG)
To jest mechanizm, o który tu chodzi, i warto nazwać go dokładnie. Tradycja, która unieważnia Pismo, prawie nigdy nie ogłasza, że znosi przykazanie. Wystarczy, że zbuduje procedurę, w której można być w porządku i przykazania nie wykonać. Skutek jest ten sam, a wrażenie pobożności zostaje zachowane — dlatego jest to trudniejsze do zauważenia niż otwarty bunt.
I uczciwe dopowiedzenie: Jeszua nie potępia w tej scenie mycia rąk. Potępia uczynienie z ludzkiego przepisu miary wierności, a w kroku następnym — narzędzia, które rozbraja przykazanie Boże.
Berejczycy — wzorzec sprawdzania
Ci byli szlachetniejsi od tych w Tesalonice, gdyż przyjęli słowo Boże z całą gotowością i codziennie badali Pisma, czy tak się sprawy mają.
Dz 17,11 (UBG)
Sytuacja jest mocniejsza, niż się na pierwszy rzut oka wydaje. Słuchacze w Berei nie sprawdzali przypadkowego nauczyciela. Sprawdzali Pawła — apostoła z bezpośrednim posłaniem. A Pisma, do których go przykładali, to zwoje Tanach, bo Nowego Przymierza jeszcze nie spisano. Kryterium był więc tekst starszy i uznany.
Najważniejsze jest jednak to, jak Łukasz ich ocenia. Nie nazywa ich nieufnymi ani krnąbrnymi. Nazywa ich szlachetniejszymi — i zapisuje to w księdze opisującej służbę samego Pawła. Na tym polega sola scriptura w praktyce: nie na podejrzliwości wobec nauczycieli, lecz na prawie i obowiązku sprawdzenia każdej nauki w tekście. Także tej, którą czytasz w tej chwili.
Najczęstsze zarzuty
Zarzut: Paweł sam każe trzymać się tradycji przekazanej ustnie (2 Tes 2,15)
Zarzut stawia się tak: gdyby miarą było wyłącznie Pismo, Paweł nie postawiłby przekazu ustnego obok listu jako równorzędnego. A postawił.
Dlatego, bracia, stójcie niewzruszenie i trzymajcie się przekazanych nauk, o których zostaliście pouczeni czy to przez mowę, czy przez nasz list.
2 Tes 2,15 (UBG)
Zarzutu nie da się zbyć i nie należy tego robić. Odpowiedź ma kilka warstw.
Po pierwsze, samo słowo. Greckie paradosis, oddawane jako tradycja albo przekazana nauka, jest neutralne i znaczy tyle co: to, co przekazano. Tym samym słowem opisano w Mt 15 przekaz, który unieważnił przykazanie. Wyraz nie rozstrzyga więc niczego. Rozstrzyga źródło i treść.
Po drugie, czego dotyczy nakaz. Paweł każe trzymać się tego, czego on sam ich nauczył, i pisze to do ludzi, którzy słyszeli go osobiście i mogli u niego dopytać. To przekaz apostolski z pierwszej ręki, weryfikowalny u autora. Zdanie to nie ustanawia natomiast anonimowego, późniejszego i nigdzie nie zapisanego depozytu — a problem pojawia się właśnie tam, bo nie ma do czego sięgnąć.
Po trzecie, kontekst. Dwa wersety wcześniej mowa jest o ewangelii, przez którą Tesaloniczanie zostali powołani, a zaraz po tym zdaniu Paweł modli się o ich utwierdzenie w każdym dobrym słowie i uczynku (2 Tes 2,13-14.16-17). Cały fragment jest wezwaniem do wytrwania przy raz przyjętej ewangelii, a nie ustanowieniem drugiego, równoległego źródła objawienia.
Po czwarte i najważniejsze. W tym zdaniu nie ma niczego, co pozwalałoby przekazowi ustnemu mówić coś innego niż tekst. Obie drogi pochodzą od tego samego Pawła i niosą tę samą treść. Problem, do którego odnosi się sola scriptura, zaczyna się dopiero wtedy, gdy przekaz zaczyna mówić przeciwko zapisanemu słowu — a na ten przypadek odpowiedziały już Iz 8,20 i Mk 7,13.
I obserwacja, która domyka sprawę: Berejczycy sprawdzali w Piśmie właśnie ustne nauczanie Pawła. Gdyby słowo mówione apostoła stało ponad weryfikacją, ich postępowanie byłoby wykroczeniem. Zostało nazwane szlachetnością.
Podsumowanie
Pismo w kilku miejscach i w różnych epokach mówi to samo: do Bożego słowa nie wolno dodawać ani z niego ujmować, a każdą naukę sprawdza się przez przyłożenie do prawa i świadectwa. Tradycja nie jest przez to wrogiem — bywa pożyteczna i potrzebna, dopóki służy tekstowi i nie udaje, że pochodzi od Boga. Staje się problemem w jednym dokładnie określonym punkcie: gdy tworzy drogę, na której przykazanie można ominąć i zachować dobre samopoczucie. Jeszua nazwał to obracaniem słowa Bożego wniwecz i nie zostawił tu miejsca na negocjacje. Dlatego kolejność jest stała: najpierw tekst, potem wszystko inne — łącznie z tym, co przeczytałeś powyżej.
Zobacz też: Imię Boga (Jahwe) · Tora (תּוֹרָה) — co znaczy „prawo” po hebrajsku · Jahwe · Jeszua (Jezus) · Tanach · Paradosis (παράδοσις) — tradycja przekazana, dobra albo zła
