Pierwszy rozdział Sofoniasza otwiera się zapowiedzią o zasięgu powszechnym, a już w czwartym wersecie zawęża się do jednego adresata. Nie jest to niekonsekwencja, tylko konstrukcja: sąd rozpoczyna się tam, gdzie znano imię Boże, i dopiero stamtąd rozchodzi się dalej.
Od wszystkiego do jednego miasta
Zgładzę całkowicie wszystko z powierzchni tej ziemi, mówi Pan. Zgładzę ludzi i zwierzęta, zgładzę ptactwo niebieskie i ryby morskie, i zgorszenia wraz z bezbożnymi. Wykorzenię człowieka z powierzchni tej ziemi, mówi Pan. Wyciągnę bowiem swoją rękę na Judę i na wszystkich mieszkańców Jerozolimy; wykorzenię z tego miejsca pozostałości Baala i imiona bałwochwalczych kapłanów wraz z kapłanami; I tych, którzy na dachach oddają pokłon wojsku niebieskiemu; i tych, którzy oddają pokłon, przysięgając na Pana i na Milkoma; I tych, którzy się odwracają od naśladowania Pana i którzy nie szukali Pana ani o niego nie pytali.
So 1,2-6
Lista wykroczeń jest uporządkowana i mówi o czterech grupach: pozostałości dawnego bałwochwalstwa, kult wojska niebieskiego uprawiany na dachach, przysięganie równocześnie na Jahwe i na obce bóstwo oraz zwykła obojętność. Ostatnia grupa jest najliczniejsza i nikt jej nie oskarża o czyn — tylko o to, że nie szukała.
Umilknij przed obliczem Pana Boga, gdyż bliski jest dzień Pana. Pan bowiem przygotował ofiarę i poświęcił swoich zaproszonych. I stanie się w dniu ofiary Pana, że ukarzę książąt i synów króla oraz wszystkich, którzy się ubierają w szaty cudzoziemskie. Ukarzę też w tym dniu tych, którzy przeskakują próg, którzy napełniają domy swoich panów grabieżą i bezprawiem.
So 1,7-9
Ofiara jest tu obrazem sądu, a zaproszeni nie są gośćmi. Wymienieni z osobna zostają książęta, synowie króla i ci, którzy ubierają się w szaty cudzoziemskie. Zarzut nie dotyczy kroju odzieży, lecz przyjmowania cudzych obyczajów tam, gdzie ma się własne.
I stanie się w tym czasie, że będę przeszukiwał Jerozolimę z pochodniami i ukarzę mężczyzn, którzy spoczywali na swoich drożdżach, mówiąc w swoim sercu: Pan nie uczyni dobrze ani źle nie uczyni.
So 1,12
Werset dwunasty jest najostrzejszy w całym rozdziale, bo nie opisuje przestępstwa, tylko przekonanie: „Pan nie uczyni dobrze ani źle nie uczyni”. To praktyczny ateizm ludzi religijnych — Bóg istnieje, ale nie działa. Sofoniasz traktuje to jako podstawę wyroku.
Opis samego dnia
Bliski jest wielki dzień Pana, bliski jest i bardzo szybko nadchodzi głos dnia Pana. Tam nawet mocarz zawoła gorzko. Ten dzień będzie dniem gniewu, dniem utrapienia i ucisku, dniem ruiny i spustoszenia, dniem ciemności i mroku, dniem obłoku i gęstych chmur; Dniem trąby i trąbienia przeciwko miastom warownym i przeciwko basztom wysokim.
So 1,14-16
Ścisnę ludzi utrapieniem, tak że będą chodzić jak ślepi, ponieważ zgrzeszyli przeciwko Panu. Ich krew będzie rozlana jak proch, a ich ciała – jak gnój. Ani ich srebro, ani ich złoto nie zdołają ich wybawić w dniu gniewu Pana, bo cała ziemia będzie pożarta ogniem jego zapalczywości. Z pewnością bowiem dokona rychłego końca wszystkich mieszkańców ziemi.
So 1,17-18
Nagromadzenie określeń jest zamierzone: gniew, utrapienie, ucisk, ruina, spustoszenie, ciemność, mrok. Dodano jedno zdanie praktyczne — srebro i złoto nie wybawią. W tekstach o dniu Jahwe majątek pojawia się regularnie i zawsze w tej samej roli: jako rzecz, która zawodzi.
Szukajcie Pana, wszyscy pokorni ziemi, którzy wypełniacie jego prawo; szukajcie sprawiedliwości, szukajcie pokory, może ukryjecie się w dniu gniewu Pana.
So 2,3
Zaraz potem pada jedyna wskazówka, co robić. Nie ma w niej gwarancji, jest słowo „może”. To rzadka szczerość: prorok wzywa do szukania sprawiedliwości i pokory, nie obiecując z góry wyniku.
Zasada, która wraca w innych księgach
Nadszedł bowiem czas, aby sąd rozpoczął się od domu Bożego, a jeśli rozpoczyna się od nas, to jaki będzie koniec tych, którzy są nieposłuszni ewangelii Bożej?
1 P 4,17
Pan powiedział do niego: Przejdź przez środek miasta, przez środek Jerozolimy, i uczyń znak na czołach mężczyzn, którzy wzdychają i lamentują nad wszystkimi obrzydliwościami, jakie popełnia się pośród niej. A słyszałem, że tamtym powiedział tak: Idźcie za nim przez miasto i zabijajcie. Niech wasze oko nie oszczędzi nikogo i nie zlituję się nad nikim. Wybijcie do szczętu starców i młodzieńców, panny, dzieci i kobiety, ale nie przystępujcie do nikogo, na którym będzie ten znak. Rozpocznijcie od mojej świątyni. Zaczęli więc od starszych, którzy byli przed domem.
Ez 9,4-6
Piotr formułuje regułę wprost, a Ezechiel pokazuje ją w scenie: znak stawia się na tych, którzy wzdychają nad obrzydliwościami, a zabijanie zaczyna się od świątyni i od starszych. Kolejność jest w obu miejscach ta sama i nie jest przypadkowa. Kto oczekuje, że dzień Jahwe będzie sądem nad obcymi, czyta wbrew trzem księgom naraz.
Cztery teksty, które nie pozwalają zamknąć sprawy
Wówczas bowiem przywrócę narodom czyste wargi, aby wszyscy wzywali imienia Pana i służyli mu jednomyślnie.
So 3,9
Ten sam prorok zapowiada narodom czyste wargi i wspólne wzywanie imienia. Zapowiedź całkowitego zgładzenia z pierwszego rozdziału i ta obietnica stoją w jednej księdze, kilkadziesiąt wersetów od siebie.
I pozostawię pośród ciebie lud ubogi i nędzny, i będzie ufać imieniu Pana. Resztka Izraela nie będzie czynić nieprawości ani nie będzie mówić kłamstwa; nie znajdzie się w jej ustach język zdradliwy. Ale będzie się paść i odpoczywać, a nikt nie będzie jej straszyć.
So 3,12-13
Reszta ubogich i nędznych zostaje zachowana. Skoro tak, zapowiedź z rozdziału pierwszego nie może znaczyć zniknięcia wszystkich. Pytanie, jak mocno czytać słowo o wykorzenieniu, pozostaje otwarte; księga sama go nie rozstrzyga, a Pismo tej sprawy nie zamyka.
I Pan poczuł miłą woń, i Pan powiedział w swoim sercu: Nie będę więcej przeklinał ziemi z powodu człowieka, bo myśl serca człowieka jest zła od jego młodości. Nie wytracę więcej wszystkiego, co żyje, jak teraz uczyniłem.
Rdz 8,21
Obietnica po potopie ogranicza rodzaj sądu, jaki Bóg zapowiedział, że więcej nie nastąpi. Zestawienie jej z Sofoniaszem wymaga rozróżnienia sądów — a Pismo takiego rozróżnienia nie podaje w formie definicji.
Bo tak mówi Pan: Cała ziemia zostanie spustoszona, lecz całkowicie jej nie zniszczę.
Jr 4,27
Jeremiasz stawia sprawę najkrócej: spustoszenie tak, całkowite zniszczenie nie. To zdanie jest najlepszym komentarzem do języka Sofoniasza i pokazuje, że prorocy używali hiperboli świadomie. Nie znaczy to, że każde mocne zdanie wolno rozcieńczyć — znaczy, że trzeba czytać księgę w całości.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, czy zapowiedź z pierwszego rozdziału odnosi się wyłącznie do wydarzeń, które spotkały Judę, czy sięga dalej — prorok nie stawia żadnej granicy. Nie wiemy, jak pogodzić zgładzenie wszystkiego z pozostawieniem reszty, poza wskazaniem, że język proroków bywa przesadny z zamiaru. Nie wiemy, kim są ci, którzy przeskakują próg; zwrot pojawia się w Piśmie rzadko i nie jest wyjaśniony. Nie wiemy wreszcie, czym miałaby być gwarancja ukrycia w dniu gniewu — Sofoniasz mówi „może” i tego słowa nie usuniemy.
Zobacz też: Imię Boga (Jahwe) · Jahwe · Ofiara (korban) · Reszta (szear) — mniejszość, która ocaleje · Piotr · Ezechiel
