Reszit (רֵאשִׁית, H7225) pada pięćdziesiąt jeden razy i jest spokrewniona z rzeczownikiem oznaczającym głowę. Stąd jej podwójność: może wskazywać na to, co pierwsze w czasie, i na to, co pierwsze rangą. Uwspółcześniona Biblia Gdańska używa w tych miejscach co najmniej pięciu polskich odpowiedników — początek, pierwociny, pierwszy, najlepsze i podstawa — więc jedno hebrajskie słowo rozpada się na całą rodzinę.
Pierwsze słowo Pisma
Na początku Bóg stworzył niebo i ziemię.
Rdz 1,1
To najbardziej znane wystąpienie, ale nie najbardziej typowe. Reszit w znaczeniu czasowym pojawia się jeszcze przy Nimrodzie, przy panowaniu Joakima i Sedekiasza oraz w kilku miejscach mądrościowych. W datowaniu królewskim znaczy po prostu pierwszy rok.
Na początku królowania Joakima, syna Jozjasza, króla Judy, doszło to słowo od Pana mówiące:
Jr 26,1
Warto zauważyć, że hebrajski ma osobny rzeczownik na początek w sensie pierwszego etapu, i pada on dwadzieścia dwa razy. Reszit nie jest więc jedynym kandydatem — jego udział to raczej pierwszeństwo niż chronologia.
Pierwocina
Największa grupa wystąpień należy do prawa ofiarnego. Reszit to pierwsze z plonu, oddawane zanim reszta trafi do spichlerza.
Przyniesiesz do domu Pana, twego Boga, pierwociny plonów twej ziemi. Nie będziesz gotował koźlęcia w mleku jego matki.
Wj 34,26
Będziecie składać Panu ofiarę wzniesienia z pierwocin waszych ciast przez wszystkie wasze pokolenia.
Lb 15,21
Przepis obejmuje zboże, moszcz, oliwę, wełnę, ciasto. Nehemiasz opisuje składnice na te dary, Kronikarz notuje, że za Ezechiasza przynoszono ich pod dostatkiem. Przysłowia przenoszą tę zasadę na cały dochód, każąc czcić Jahwe reszit wszystkich przychodów.
Obraz idzie dalej: sam Izrael zostaje nazwany reszit plonu Jahwe, a kto go pożerał, ściągał na siebie winę — jak ten, kto zjadł ofiarę.
Izrael był świętością dla Pana i pierwocinami jego plonu. Wszyscy, którzy go pożerali, ściągali na siebie winę, spadało na nich nieszczęście, mówi Pan.
Jr 2,3
To, co najlepsze
W kilkunastu miejscach reszit nie ma nic wspólnego z czasem i znaczy wyłącznie rzecz najprzedniejszą. Przekład sięga wtedy po przymiotnik.
Lud natomiast wziął z łupu owce i woły, najlepsze z tego, co miało być zniszczone, aby je ofiarować Panu, twemu Bogu, w Gilgal.
1Sm 15,21
Lud oszczędza najlepsze sztuki z łupu i to właśnie one są nazwane reszit. U Amosa reszit narodów to ich elita, u Ezechiela reszit ofiar to ich najlepsza część, a w błogosławieństwie Gada reszit oznacza wybraną działkę ziemi. Kto czyta po polsku, nie połączy tych miejsc z pierwocinami ani z pierwszym wersetem Pisma.
Biada beztroskim na Syjonie i pokładającym ufność w górze Samarii; tym, którzy są przywódcami wśród tych narodów, do których schodzi się dom Izraela.
Am 6,1
Początek mądrości
Osobno stoi seria wersetów mądrościowych, w których reszit określa punkt wyjścia poznania.
Bojaźń Pana jest początkiem wiedzy, ale głupcy gardzą mądrością i karnością.
Prz 1,7
Ostatni werset jednego z psalmów powtarza to zdanie z jedną zmianą: zamiast wiedzy stoi tam mądrość. W dalszej części Przysłów reszit zostaje oddana przez podstawę, co jest tłumaczeniem trafnym w sensie i zarazem zacierającym powiązanie: mądrość jest tam nazwana dokładnie tym samym słowem, którym prawo nazywa pierwszy snop.
Co gubi polski przekład
Gubi się związek między stworzeniem a ofiarą. Hebrajski czytelnik, słysząc przepis o pierwszym plonie, słyszał wyraz otwierający Księgę Rodzaju. Oddanie pierwocin nie jest w tej perspektywie podatkiem, lecz przyznaniem, że początek należy do tego, kto uczynił początek.
Gubi się dwuznaczność pierwszeństwa. Reszit jest jednocześnie o kolejności i o randze; polszczyzna musi wybrać jedno albo drugie. Kiedy Ruben zostaje nazwany reszit siły ojca, chodzi i o to, że urodził się pierwszy, i o to, że był najlepszy z tego, co ojciec miał.
Gubi się wreszcie ostrze zdania o bojaźni. Skoro reszit to pierwsza część oddawana Bogu, to bojaźń Jahwe nie jest tylko etapem wstępnym poznania, lecz jego pierwocinami — częścią, którą się wydziela, zanim zacznie się korzystać z reszty.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, jak dokładnie rozumieć składnię pierwszego wersetu Pisma. Forma reszit bywa czytana jako samodzielna i wtedy zdanie brzmi jak deklaracja, albo jako związana z następnym wyrazem i wtedy brzmi jak zdanie okolicznikowe. Spór jest stary jak średniowieczna gramatyka żydowska i nie rozstrzyga go ani hebrajski, ani żaden starożytny przekład jednogłośnie.
Nie wiemy, co dokładnie znaczy reszit w wypowiedzi mądrości o jej własnym pochodzeniu w ósmym rozdziale Przysłów. Tekst mówi o posiadaniu na początku drogi, a przekłady rozchodzą się między posiadaniem, stwarzaniem i nabywaniem. To miejsce ciągnie za sobą poważne konsekwencje, więc tym bardziej wypada odnotować, że jest sporne.
Nie da się też orzec, czy prawo o pierwocinach obejmowało stałą część, czy dowolną. Teksty podają rodzaje płodów i miejsce składania, ale nie podają miary — a tam, gdzie miary nie ma, każde uściślenie jest już tradycją, a nie tekstem.
Zobacz też: Pierwociny (bikkurim) — pierwszy plon oddany przed resztą zbioru · Reszta (szear) — mniejszość, która ocaleje · Jahwe · Nehemiasz
