Słowniki hebrajskie rozdzielają refaim na dwa hasła. Pierwsze (רְפָאִים, H7497) występuje dwadzieścia pięć razy i jest nazwą własną: ludu i doliny. Drugie (רְפָאִים, H7496) występuje osiem razy i oznacza umarłych. Te same spółgłoski, dwie zupełnie różne funkcje — a polski przekład oddaje je tak, że czytelnik nie ma prawa zauważyć związku.
Refaim jako lud
W narracjach historycznych są konkretnym ludem, wymienianym obok innych.
I tak w roku czternastym nadciągnął Kedorlaomer z królami, którzy z nim byli, i pobił Rafaitów w Asztarot-Karnaim, Zuzytów w Ham, Emitów w Szawe-Kiriataim;
Rdz 14,5
Chetytów, Peryzzytów i Refaitów;
Rdz 15,20
Powtórzone Prawo objaśnia, że sąsiedzi nazywali ich inaczej, i podaje przykład ostatniego z nich.
Uważano ich też za olbrzymów jak Anakitów, lecz Moabici nazywają ich Emitami.
Pwt 2,11
Gdyż tylko sam Og, król Baszanu, pozostał z olbrzymów; a jego łoże, łoże żelazne, czy nie znajduje się w Rabbie synów Ammona? Długie na dziewięć łokci, a szerokie na cztery łokcie, według łokcia męskiego.
Pwt 3,11
Podana miara łoża to jedyna liczba, jaką Pismo wiąże z tym ludem, a i ona dotyczy mebla, nie człowieka. Warto zauważyć, jak ostrożnie tekst tu postępuje: nie opisuje wzrostu Oga, tylko odsyła do przedmiotu, który da się obejrzeć w Rabbie. To jest sposób mówienia kronikarza, nie legendy.
Powtórzone Prawo dodaje jeszcze jedną rzecz, którą łatwo przeoczyć: nazwy tego ludu były różne w zależności od tego, kto o nim mówił. Moabici mieli własną, Ammonici własną, a Izrael własną. Refaim jest więc określeniem zewnętrznym, jednym z kilku.
I obszar Oga, króla Baszanu, który pozostał z Refaitów i mieszkał w Asztarot i w Edrei;
Joz 12,4
Osobna grupa zdań mówi o potomkach kogoś nazwanego tym samym rdzeniem, którzy walczyli z ludźmi Dawida.
Ponadto toczyła się jeszcze wojna w Gat, gdzie był człowiek wysokiego wzrostu, mający po sześć palców u rąk i po sześć palców u nóg, razem dwadzieścia cztery. On także był synem tego olbrzyma.
2Sm 21,20
I była jeszcze wojna w Gat, gdzie znajdował się człowiek wysokiego wzrostu, który miał po sześć palców u rąk i nóg, razem – dwadzieścia cztery palce. On również pochodził z rodu tego olbrzyma.
1Krn 20,6
Dolina Refaim
Ta sama nazwa oznacza dolinę pod Jerozolimą — miejsce dwóch bitew Dawida z Filistynami i punkt orientacyjny w opisie granicy.
Wtedy Filistyni przybyli i rozciągnęli się w dolinie Refaim.
2Sm 5,18
Dalej granica wznosiła się doliną syna Hinnom do stoku Jebusyty od południa, czyli do Jerozolimy. Stamtąd wznosiła się na szczyt góry położonej naprzeciw doliny Hinnom na zachodzie i na krańcu doliny Refaimitów na północy.
Joz 15,8
Izajasz używa jej jako obrazu żniwa.
I będzie tak jak wtedy, gdy żniwiarz zbiera zboże, a jego ramię ścina kłosy; będzie jak ten, co zbiera kłosy w dolinie Refaim.
Iz 17,5
Refaim jako umarli
Drugie hasło pojawia się wyłącznie w poezji: u Hioba, w Psalmach, w Przysłowiach i u Izajasza. UBG oddaje je za każdym razem inaczej.
Rzeczy martwe rodzą się pod wodami oraz ich mieszkańcy.
Hi 26,5
Ale on nie wie, że tam są umarli, że jej zaproszeni są w głębinach piekła.
Prz 9,18
Człowiek, który zbacza z drogi mądrości, odpocznie w zgromadzeniu umarłych.
Prz 21,16
Rzeczy martwe, umarli, zgromadzenie umarłych — trzy polskie zwroty na jedno hebrajskie słowo. Izajasz stawia je w scenie zejścia króla Babilonu.
Piekło w dole poruszyło się przez ciebie, by wyjść ci na spotkanie; dla ciebie obudziło umarłych, wszystkich książąt ziemi; rozkazało wszystkim królom narodów powstać ze swoich tronów.
Iz 14,9
I dwa razy w jednym rozdziale, raz o tych, którzy nie wstaną, raz o tych, którzy wstaną.
Umarli oni i nie ożyją, są martwi i nie powstaną, ponieważ nawiedziłeś ich i wytępiłeś, i zgładziłeś wszelką pamięć o nich.
Iz 26,14
Twoi umarli ożyją, wraz z moim trupem powstaną. Ocućcie się i śpiewajcie, wy, którzy spoczywacie w prochu! Twoja rosa bowiem będzie jak rosa na ziołach, a ziemia wyda umarłych.
Iz 26,19
Psalm 88 dokłada pytanie retoryczne, na które kontekst nie daje odpowiedzi twierdzącej.
Czy dla umarłych będziesz czynił cuda? Czy umarli powstaną, aby cię wysławiać? Sela.
Ps 88,10
Czego tekst nie mówi
Nie mówi, czy oba znaczenia to jeden wyraz. Rozdzielenie na dwa hasła jest decyzją leksykografów, nie tekstu; związek między ludem a umarłymi bywa wywodzony z rdzenia rafa, ale to hipoteza etymologiczna i tak ją tu traktuję. Zostawiam to otwarte.
Nie mówi, skąd wziął się wzrost tego ludu. Tora podaje go jako fakt geograficzny, jak każde inne plemię z listy.
Nie opisuje stanu umarłych. Zdania poetyckie mówią, gdzie refaim są — pod wodami, w głębinach, w zgromadzeniu — i to wszystko. Iz 26,14 mówi wprost, że nie ożyją i nie powstaną, ale mówi to o konkretnych władcach, których Bóg wytępił, a pięć wersetów dalej ci sami umarli mają ożyć. Poezja pozwala na takie zestawienie, wykład systematyczny nie.
Osobno trzeba potraktować Iz 14,9, bo to zdanie bywa przywoływane jako dowód świadomości zmarłych. Scena przedstawia królów wstających z tronów na powitanie władcy Babilonu — ale jest to fragment utworu, który sam Izajasz zapowiada jako przypowieść.
Podejmiesz tę przypowieść przeciw królowi Babilonu i powiesz: O jakże ustał ciemięzca! Jakże ustało złote miasto!
Iz 14,4
W tej samej mowie, kilka wersetów wcześniej, cieszą się drzewa i mówią.
Nawet cyprysy radują się z powodu ciebie, a także cedry Libanu, mówiąc: Odkąd ległeś, żaden drwal nie powstał przeciwko nam.
Iz 14,8
Kto bierze wstające trony dosłownie, powinien tak samo potraktować przemawiające cyprysy. Nie twierdzę, że to zdanie nic nie mówi o umarłych — twierdzę, że gatunek tego tekstu nie pozwala wyprowadzić z niego opisu.
Nie łączy wreszcie doliny Refaim z ludem Refaim. Wspólna jest nazwa; tekst nie tłumaczy, czy jedno pochodzi od drugiego.
Kto chce z tych trzydziestu trzech wystąpień zbudować naukę o świadomości zmarłych albo o pochodzeniu olbrzymów, buduje ją z materiału, który się do tego nie nadaje. Materiał wystarcza natomiast na coś innego: na zobaczenie, że polszczyzna rozbiła jedno słowo na kilkanaście i że część pytań stawianych temu hasłu jest pytaniami do słownika, a nie do Pisma.
Zobacz też: Tora (תּוֹרָה) — co znaczy „prawo” po hebrajsku · Izajasz · Rafa
