Racham (רָחַם, H7355) występuje w hebrajskiej Biblii czterdzieści siedem razy. Ten sam zestaw spółgłosek nosi rzeczownik rechem (רֶ֫חֶם, H7358), pojawiający się dwadzieścia sześć razy i oznaczający łono, oraz rzeczownik w liczbie mnogiej rachamim (רַחֲמִים, H7356), występujący czterdzieści pięć razy i tłumaczony zwykle jako litość albo miłosierdzie.
Czasownik, którym Bóg tłumaczy sam siebie
Na Synaju racham stoi w parze z drugim wielkim czasownikiem łaski i tworzy formułę o niczym nieuwarunkowanej wolności.
A on odpowiedział: Sprawię, że cała moja dobroć przejdzie przed twoją twarzą, i wypowiem imię Pana przed tobą. Zmiłuję się, nad kim się zmiłuję, i zlituję się, nad kim się zlituję.
Wj 33,19
Powtórzone Prawo używa go w obietnicy powrotu z rozproszenia. Litość jest tu przyczyną zebrania rozproszonych, nie ich nagrodą.
Wtedy Pan, twój Bóg, wyprowadzi cię z twego więzienia i zlituje się nad tobą, i przywróci, i zgromadzi cię ze wszystkich narodów, wśród których Pan, twój Bóg, cię rozproszył.
Pwt 30,3
W innym miejscu ten sam czasownik pojawia się po opisie sądu nad miastem odstępczym, jako zapowiedź tego, co Bóg zrobi potem.
I nie zostanie w twoich rękach nic z tych rzeczy przeklętych, aby Pan odwrócił gniew swojej zapalczywości i okazał ci miłosierdzie, i zmiłował się nad tobą, i rozmnożył cię, jak poprzysiągł twoim ojcom;
Pwt 13,17
Imię dziecka
Ozeasz dostaje polecenie, by nazwać córkę zaprzeczeniem tego czasownika. UBG zostawia imię w brzmieniu hebrajskim.
I poczęła znowu, i urodziła córkę. Pan powiedział do niego: Nadaj jej imię Lo-Ruchama, bo już nie zlituję się nad domem Izraela, lecz na pewno go wytępię.
Oz 1,6
Dwa rozdziały dalej ten sam wyraz wraca w zapowiedzi odwrócenia wyroku, ale tym razem przekład go tłumaczy. Imię z pierwszego rozdziału i opis z drugiego to w hebrajskim ta sama forma.
Zasieję go sobie na ziemi i zlituję się nad tym, który nie dostąpił miłosierdzia, i powiem do tego, który nie był moim ludem: Ty jesteś moim ludem! A on powie: Ty jesteś moim Bogiem.
Oz 2,23
Polski czytelnik widzi w jednym miejscu obce imię, a w drugim polskie zdanie o miłosierdziu, i nie ma jak się domyślić, że prorok domyka tu klamrę.
Nie tylko matka
Skojarzenie z łonem prowadzi wielu czytelników do wniosku, że mowa o uczuciu wyłącznie macierzyńskim. Psalm mówi jednak wprost o ojcu.
Jak ojciec ma litość nad dziećmi, tak Pan ma litość nad tymi, którzy się go boją.
Ps 103,13
Izajasz łączy ten czasownik z pocieszeniem ludu i z ubogimi, bez odniesienia do rodzicielstwa.
Śpiewajcie, niebiosa, rozraduj się, ziemio, głośno zabrzmijcie, góry! Pan bowiem pocieszył swój lud i zlitował się nad swoimi ubogimi.
Iz 49,13
Ostrożnie z rdzeniem
Dwa wyrazy dzielą spółgłoski i to jest fakt dający się sprawdzić. Nie jest natomiast faktem, że mówiący słyszeli w czasowniku łono, ani że taka była jego treść w zdaniu. Warto przy tym zauważyć, że najbardziej macierzyński obraz w Księdze Izajasza, o kobiecie i niemowlęciu, nie używa wcale rzeczownika rechem, tylko innego słowa oznaczającego brzuch, beten (בֶּ֫טֶן, H0990).
Czy kobieta może zapomnieć o swoim niemowlęciu i nie zlitować się nad płodem swego łona? A choćby też i one zapomniały, ja jednak o tobie nie zapomnę.
Iz 49,15
Co gubi polski przekład
Ginie jedno słowo pod czterema polskimi. UBG oddaje ten czasownik przez zlitować się, zmiłować się, okazać miłosierdzie oraz dostąpić miłosierdzia. Ostatnia z tych form jest bierna, więc gubi się nawet informacja o tym, kto komu litość okazuje.
Ginie różnica wobec drugiego czasownika. Zwroty zmiłuj się i zlituj się obsługują w polskim tekście również chanan, wyraz o innym środku ciężkości: tamten opisuje pochylenie się ku pozbawionemu roszczeń, ten opisuje poruszenie wnętrza. Zdanie z Synaju zawiera oba, a po polsku różnica między nimi sprowadza się do doboru synonimu.
Ginie wreszcie sieć powiązań między czasownikiem, rzeczownikiem mnogim i imionami własnymi. W hebrajskim to jedna rodzina wyrazów przewijająca się przez Torę, proroków i Psalmy. W polszczyźnie każdy z tych wyrazów żyje osobno.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, czy mówiący po hebrajsku odczuwali związek między litością a łonem. Wspólnota spółgłosek jest oczywista dla nas, bo mamy słowniki i konkordancje. Czy była oczywista dla nich i czy cokolwiek zmieniała w rozumieniu zdań, tego tekst nie mówi.
Nie wiemy, czy mnoga forma rachamim jest liczbą mnogą wzmacniającą, czy pozostałością po nazwie części ciała. Obie propozycje mają zwolenników i obie dają się pogodzić z tym, co widać w zdaniach.
Nie wiemy, dlaczego przekład zachowuje imię córki Ozeasza w jednym rozdziale, a rozpuszcza je w opisie dwa rozdziały dalej. To decyzja tłumacza, nie właściwość tekstu, i wystarczyłoby ją odnotować w przypisie, by czytelnik zobaczył, że prorok mówi tu dwa razy to samo słowo.
Zobacz też: Chanan (חָנַן) — okazać łaskę temu, kto nie ma roszczenia · Izajasz · Ozeasz — znaczenie imienia
