Chanan (חָנַן, H2603) występuje w hebrajskiej Biblii siedemdziesiąt osiem razy. Rzeczownik z tego samego rdzenia, chen (חֵן, H2580), pada sześćdziesiąt osiem razy. Czasownik opisuje pochylenie się ku komuś, kto nie ma podstaw, żeby czegokolwiek żądać. Nie jest to spłata długu ani wykonanie umowy, tylko ruch w dół, ku potrzebującemu.
Błogosławieństwo i wołanie
Najbardziej znane wystąpienie to drugi człon błogosławieństwa kapłańskiego.
Niech Pan rozjaśni nad tobą swoje oblicze i niech ci będzie łaskawy;
Lb 6,25
Ten sam czasownik w trybie rozkazującym otwiera psalm pokutny Dawida. Po hebrajsku jest to jedno słowo z przyrostkiem, po polsku cała fraza.
Zmiłuj się nade mną, Boże, według twojego miłosierdzia; według twojej wielkiej litości zgładź moje występki.
Ps 51,1
Hiob używa tej samej formy, ale zwraca się nią do ludzi. To ważne, bo pokazuje, że czasownik nie jest zarezerwowany dla Boga.
Zlitujcie się nade mną, zlitujcie się nade mną, moi przyjaciele, bo ręka Boża mnie dotknęła.
Hi 19,21
Izajasz wkłada go w usta wspólnoty oczekującej ratunku.
Panie, zlituj się nad nami, ciebie oczekujemy. Bądź ramieniem dla swoich każdego poranka i naszym zbawieniem w czasie ucisku.
Iz 33,2
Łaska okazywana przez człowieka
Przysłowia opisują tym czasownikiem postępowanie wobec ubogiego i zestawiają je wprost ze stosunkiem do Stwórcy.
Kto gnębi ubogiego, uwłacza jego Stwórcy, a czci go ten, kto lituje się nad ubogim.
Prz 14,31
Psalm o niegodziwym i sprawiedliwym używa tego samego imiesłowu i łączy go z rozdawaniem.
Niegodziwy pożycza i nie zwraca, a sprawiedliwy lituje się i rozdaje.
Ps 37,21
Jakub, przedstawiając dzieci Ezawowi, mówi, że Bóg mu je chanan. Po polsku wychodzi z tego zwrot o łaskawości, a po hebrajsku stoi ten sam czasownik, którym woła psalmista.
Potem podniósł oczy, zobaczył żony i dzieci i zapytał: A kim są ci przy tobie? I odpowiedział: To są dzieci, które Bóg w swej łaskawości dał twemu słudze.
Rdz 33,5
Warto zwrócić uwagę na kierunek. Czasownik ten opisuje ruch od kogoś, kto ma, ku komuś, kto nie ma, i dlatego w zdaniach o ludziach pojawia się przy ubogim, przy zadłużonym i przy proszącym, a więc tam, gdzie jedna strona nie ma czym odpłacić.
Szukanie łaski
Forma zwrotna tego czasownika oznacza zabieganie o czyjąś przychylność. Modlitwa poświęcenia świątyni używa jej o ludzie, który wraca po klęsce.
Gdy twój lud Izraela zostanie pobity przez wroga za to, że zgrzeszył przeciw tobie, a nawróci się do ciebie, wyzna twoje imię i będzie się modlić, i błagać cię w tym domu;
1Krl 8,33
Wolność dawcy
Najważniejsze zdanie stoi w scenie na Synaju. Jahwe odpowiada Mojżeszowi formułą, w której ten czasownik i drugi wielki czasownik litości stoją obok siebie, każdy z własnym zdaniem względnym.
A on odpowiedział: Sprawię, że cała moja dobroć przejdzie przed twoją twarzą, i wypowiem imię Pana przed tobą. Zmiłuję się, nad kim się zmiłuję, i zlituję się, nad kim się zlituję.
Wj 33,19
Konstrukcja jest w hebrajskim celowo zamknięta: łaska nie ma warunku poza wolą tego, kto ją okazuje. Właśnie to zdanie najlepiej wyjaśnia, dlaczego chanan nie mieści się w kategorii zapłaty.
Co gubi polski przekład
Ginie możliwość rozpoznania słowa. UBG oddaje ten jeden czasownik co najmniej sześcioma zwrotami: być łaskawym, zmiłować się, zlitować się, litować się, błagać oraz dać w swej łaskawości. Czytelnik polski nie ma jak połączyć psalmu pokutnego z przysłowiem o ubogim ani wołania Hioba z błogosławieństwem Aarona.
Ginie także rozróżnienie między dwoma różnymi czasownikami. Zwroty zmiłuj się i zlituj się obsługują w polskim Piśmie zarówno chanan, jak i drugi czasownik, racham. To dwa odrębne wyrazy o różnych środkach ciężkości, a po polsku wpadają w tę samą parę. W zdaniu z Synaju stoją obok siebie i dopiero tam widać, że przekład musiał je czymś rozdzielić, choć nie miał czym.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, czy czasownik opisuje postawę dającego, czy stan biorącego. Część słowników wywodzi go z obrazu pochylenia się, część z sytuacji potrzeby. Teksty pozwalają na oba odczytania i żadne zdanie nie zawiera definicji.
Nie wiemy, jak dokładnie ma się czasownik do rzeczownika chen. Rzeczownik często opisuje wrażenie, jakie ktoś robi na drugim, a więc coś, co znajduje się po stronie patrzącego. Czasownik opisuje działanie. Który z nich jest pierwotny, tekst nie rozstrzyga.
Nie wiemy wreszcie, czy formuła z Synaju jest orzeczeniem o wybraniu, czy odmową udzielenia Mojżeszowi reguły. Zdanie jest zbudowane tak, że mówi wyłącznie o wolności Boga, a wszystko poza tym trzeba do niego dołożyć z zewnątrz.
Zobacz też: Jahwe · Racham (רָחַם) — litość o rdzeniu „łono matki” · Izajasz · Jakub
