Gdy dzisiejszy czytelnik trafia na zdanie o podniesionej ręce, słyszy w nim zamach albo groźbę. Polszczyzna ma nawet gotowy zwrot o podniesieniu ręki na kogoś. W Biblii ten sam gest znaczy coś zupełnie innego: to formalna czynność towarzysząca składaniu przysięgi. Przekład zachowuje obraz, ale nie tłumaczy jego funkcji, więc obraz zaczyna żyć własnym życiem.
Gest, nie cios
Najczytelniejszy przykład daje Abram po zwycięskiej wyprawie. Król Sodomy proponuje mu łupy, a Abram odmawia, powołując się na czynność wykonaną wcześniej. Nie mówi, że kogoś uderzył, tylko że coś zadeklarował:
Lecz Abram odpowiedział królowi Sodomy: Podniosłem swą rękę do Pana Boga Najwyższego, właściciela nieba i ziemi;
Rdz 14,22
To samo widać w pieśni Mojżesza, gdzie po opisie gestu następuje bezpośrednio treść przysięgi. Kolejność zdań rozstrzyga sprawę: ręka idzie w górę, a zaraz po niej padają słowa, które ta ręka potwierdza:
Podnoszę bowiem swą rękę ku niebu i mówię: Ja żyję na wieki.
Pwt 32,40
Ten sam schemat powtarza się w Apokalipsie, gdzie anioł najpierw podnosi rękę, a potem przysięga — obraz przetrwał więc przez cały kanon:
A anioł, którego widziałem stojącego na morzu i na ziemi, podniósł swoją rękę ku niebu;
Ap 10,5
Bóg podnoszący rękę
Najgęściej zwrot występuje u Ezechiela i zawsze dotyczy zobowiązań przymierza. Bóg mówi o sobie, że podniósł rękę wobec potomstwa Jakuba jeszcze w Egipcie, a treścią tego gestu jest przedstawienie się imieniem:
Powiedz im: Tak mówi Pan Bóg: W dniu, kiedy wybrałem Izraela i podniosłem rękę ku potomstwu domu Jakuba, i dałem się im poznać w ziemi Egiptu, kiedy podniosłem rękę ku nim, mówiąc: ja jestem Panem, waszym Bogiem;
Ez 20,5
Ten sam gest wraca przy obietnicy ziemi. Zdanie jest zbudowane tak, że wyrażenie o podniesionej ręce zastępuje słowo „przysiągłem” — a dalsza część wersetu podaje treść:
I poznacie, że ja jestem Panem, gdy was wprowadzę do ziemi Izraela, do tej ziemi, co do której podniosłem swoją rękę, że dam ją waszym ojcom.
Ez 20,42
Tego dnia podniosłem ku nim swoją rękę, że wyprowadzę ich z ziemi Egiptu do ziemi, którą im wyszukałem, opływającej mlekiem i miodem, która jest ozdobą wszystkich ziem.
Ez 20,6
Bywa też, że po samym gescie następuje uroczyste zapewnienie, wprowadzone słowem, które w hebrajskiej formule przysięgi wzmacnia zobowiązanie:
Dlatego tak mówi Pan Bóg: Ja podniosłem swoją rękę: Zaprawdę, te narody, które są wokół was, same będą znosić swoją hańbę.
Ez 36,7
Dlaczego akurat ręka
Przysięga w kulturze bez pisemnych umów wymagała czynności widzialnej. Podniesiona ręka była publicznym znakiem, że wypowiadane słowa nie są zwykłą deklaracją, lecz zobowiązaniem — mniej więcej tak, jak dziś podniesiona dłoń świadka w sądzie. Kierunek gestu też coś znaczył. W pieśni Mojżesza ręka idzie ku niebu, a więc ku instancji, która ma być świadkiem. Abram określa świadka jeszcze dokładniej, wymieniając Boga Najwyższego, właściciela nieba i ziemi. Przysięga potrzebowała kogoś większego od stron.
Jak łatwo zrozumieć to źle
Pierwsze nieporozumienie jest czysto polskie. Podniesienie ręki kojarzy nam się z przemocą, więc zdania o Bogu, który podnosi swoją rękę, brzmią jak zapowiedź kary. Tymczasem w tych wersetach nie ma mowy o uderzeniu — jest zobowiązanie, i to zwykle zobowiązanie do dobra: do wyprowadzenia z Egiptu, do dania ziemi, do wprowadzenia ludu z powrotem.
Drugie nieporozumienie polega na przeoczeniu, że mówimy o formule prawnej. Kiedy Bóg podnosi rękę, tekst nie opisuje Jego emocji ani gestykulacji, lecz stwierdza, że powstało zobowiązanie. Stąd bierze się siła tych wersetów: prorok nie powołuje się na Boże usposobienie, tylko na złożoną wcześniej przysięgę.
Trzecie nieporozumienie dotyczy zasięgu. Ponieważ w innych miejscach Pisma ręka Boga rzeczywiście bywa obrazem sądu, czytelnik łączy wszystkie wystąpienia w jedno. To dwa różne obrazy: wyciągnięta czy mocna ręka opisuje działanie i siłę, natomiast ręka podniesiona opisuje przysięgę.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, jak dokładnie ten gest wyglądał — czy podnoszono jedną rękę, czy obie, czy kierowano ją ku niebu, ku świątyni, czy ku ziemi, o którą chodziło. Tekst tego nie opisuje, bo dla pierwszych czytelników było to oczywiste. Nie wiemy też, czy zwrot pozostał w hebrajszczyźnie żywym obrazem, czy stał się z czasem wyrażeniem tak zużytym, że znaczyło po prostu „przysiągłem”, bez wyobrażania sobie ręki. Za tą drugą możliwością przemawia to, że w niektórych miejscach zdanie o podniesionej ręce jest natychmiast uzupełniane treścią przysięgi, jakby sam obraz przestał już wystarczać.
