Φιλαδελφία to złożenie dwóch wyrazów: czasownika fileo, czyli kochać, lubić, oraz rzeczownika adelphos, czyli brat. W greczyźnie poza Pismem opisywało to, co widać wprost w budowie: uczucie między dziećmi tych samych rodziców. Nowy Testament przenosi ten wyraz na wspólnotę wiary, i robi to bez zastrzeżeń, jakby przeniesienie nie wymagało tłumaczenia.
Rzeczownik pada sześć razy w pięciu wersetach. To niewiele, ale rozkład jest wymowny: wszystkie wystąpienia są w listach, wszystkie w partiach napominających, żadne w opowiadaniu. Filadelfia nigdy nie jest opisem stanu rzeczy — zawsze jest poleceniem albo przypomnieniem.
Pięć wersetów
Miłujcie się wzajemnie miłością braterską, wyprzedzając jedni drugich w okazywaniu szacunku.
Rz 12,10
Paweł nie poprzestaje na jednym słowie. Obok filadelfii stawia przymiotnik philostorgos, który pada w Nowym Testamencie tylko raz i pochodzi od storge, greckiej nazwy przywiązania w rodzinie — tej więzi, która łączy rodziców z dziećmi bez żadnej zasługi. Dwa wyrazy z kręgu domu w jednym zdaniu, i oba o zborze.
A o miłości braterskiej nie ma potrzeby wam pisać, bo sami zostaliście pouczeni przez Boga, aby się wzajemnie miłować.
1 Tes 4,9
Zdanie jest zbudowane przewrotnie: Paweł mówi, że nie ma potrzeby pisać, i pisze. Zauważmy jeszcze, że filadelfia i czasownik agapao stoją tu obok siebie, w jednym zdaniu, i nie są tym samym.
Niech trwa braterska miłość.
Hbr 13,1
Najkrótsze z tych zdań. Czasownik oznacza trwanie, nie rozpoczynanie: rzecz istnieje, ma nie ustać. To założenie, nie postulat.
Skoro oczyściliście swoje dusze, będąc posłuszni prawdzie przez Ducha ku nieobłudnej braterskiej miłości, czystym sercem jedni drugich gorąco miłujcie;
1 P 1,22
Piotr wiąże filadelfię z oczyszczeniem duszy przez posłuszeństwo prawdzie. Braterstwo nie jest tu więc naturalnym odruchem, lecz skutkiem czegoś, co się z człowiekiem stało.
Do pobożności braterską życzliwość, a do życzliwości braterskiej miłość.
2 P 1,7
W tym jednym wersecie rzeczownik pada dwa razy, bo każde ogniwo łańcucha podejmuje poprzednie. Kolejność jest znacząca: po pobożności filadelfia, po filadelfii agape. Miłość braterska jest ogniwem, a nie ostatnim słowem.
Co gubi polski przekład
Pierwsza strata to rozdwojenie na dwa wyrażenia. W czterech wersetach UBG pisze miłość braterska, a w piątym braterska życzliwość. Powód jest praktyczny: w 2 P 1,7 obok filadelfii stoi agape i trzeba je jakoś odróżnić. Skutek jest jednak taki, że jeden grecki rzeczownik wygląda na dwa polskie pojęcia o różnej temperaturze.
Druga strata to zniknięcie pnia. Filadelfia, philanthropia i philargyria mają w grece wspólny początek — ten sam czasownik, który u Jana opisuje przywiązanie Ojca do Syna. Po polsku miłość braterska, życzliwość wobec ludzi i chciwość nie mają ze sobą nic wspólnego.
Trzecia rzecz jest ostrzejsza. Polskie miłość braterska brzmi jak uczucie, a więc jak coś, czego się nie ma na rozkaz. Grecki wyraz opisuje relację rodzeństwa, a więc stan faktyczny, z którego wynikają obowiązki. Bratu nie okazuje się życzliwości dlatego, że się go lubi, lecz dlatego, że jest bratem.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, czy autorzy odczuwali przeniesienie tego słowa na zbór jako metaforę, czy jako opis. Nowy Testament nazywa wierzących braćmi tak często i tak naturalnie, że pytanie o metaforę może być pytaniem naszym, a nie ich. Samo słowo tego nie rozstrzyga.
Nie wiemy też, jak dokładnie filadelfia ma się do agape. Łańcuch Piotra ustawia je po sobie, co sugeruje, że drugie jest szersze albo wyższe. Ale Paweł w liście do Tesaloniczan stawia je obok siebie bez żadnej gradacji. Z pięciu wersetów nie da się zbudować hierarchii.
Wreszcie zakres. Filadelfia w Nowym Testamencie nigdy nie dotyczy tych spoza wspólnoty i nigdy nie opisuje uczuć Boga. Z tego można wyciągnąć wniosek o granicach słowa, ale nie wniosek o granicach obowiązku — o tych mówią inne teksty, także te o miłości nieprzyjaciół.
Zobacz też: Fileo (φιλέω) — miłość przyjaźni obok agape · Piotr · Paweł — znaczenie imienia
