Kiedy polski czytelnik trafia w Psalmie na wyznanie winy, ma przed sobą trzy rzeczowniki: grzech, nieprawość i występek. Łatwo uznać je za synonimy dobrane dla urody zdania. W hebrajskim to trzy osobne oskarżenia. Pesza (פֶּ֫שַׁע, H6588) pojawia się w Starym Testamencie dziewięćdziesiąt trzy razy i jako jedyne z nich mówi nie o pomyłce ani o skrzywieniu, lecz o wypowiedzeniu posłuszeństwa.
Skąd w tym słowie bunt
Najłatwiej to zobaczyć tam, gdzie nie chodzi o religię, tylko o politykę. Czasownik z tego samego rdzenia opisuje odpadnięcie państwa zależnego od zwierzchnika.
Po śmierci Achaba Moab zbuntował się przeciw Izraelowi.
2Krl 1,1
Moab nie zaniedbał obowiązku przez roztargnienie. Przestał uznawać czyjeś zwierzchnictwo. Podobnie brzmi zdanie o rozpadzie królestwa Salomona, gdzie plemiona północne odchodzą od domu Dawida. Rzeczownik pesza nosi w sobie tę samą scenę: relacja istnieje, jedna strona jest zobowiązana i właśnie ogłasza, że przestaje.
Jak UBG oddaje pesza
W Torze pesza bywa terminem prawa majątkowego i wtedy w polszczyźnie znika zupełnie.
W każdej spornej sprawie o wołu, osła, owcę, szatę czy jakąkolwiek zgubę, gdyby ktoś powiedział, że to jest jego, sprawa obydwu ma trafić do sędziów; kogo sędziowie uznają winnym, ten wynagrodzi podwójnie swemu bliźniemu.
Wj 22,9
Zwrot o spornej sprawie oddaje hebrajskie wyrażenie, w którym stoi właśnie ten rzeczownik. Czytelnik UBG nie ma jak się domyślić, że za chwilę wróci on w Psalmie 51. W obrzędzie Dnia Przebłagania pesza jest drugą pozycją w wyliczance:
I Aaron położy obie ręce na głowie żywego kozła, wyznawać będzie nad nim wszystkie nieprawości synów Izraela i wszystkie ich przestępstwa ze wszystkimi ich grzechami i złoży je na głowę tego kozła, i wypuści go przez wyznaczonego człowieka na pustynię.
Kpł 16,21
Trzy hebrajskie terminy stoją tu obok siebie w ustalonej kolejności: awon, pesza i chattat, po polsku nieprawości, przestępstwa i grzechy. Wyznanie ma objąć wszystkie trzy piętra winy. Ale w Psalmie ten sam pesza jest już występkiem:
Zmiłuj się nade mną, Boże, według twojego miłosierdzia; według twojej wielkiej litości zgładź moje występki.
Ps 51,1
U Izajasza natomiast raz przestępstwem, raz występkiem — w obrębie jednej księgi:
Ja, właśnie ja, zmazuję twoje przestępstwa ze względu na siebie, a twoich grzechów nie wspomnę.
Iz 43,25
Lecz on był zraniony za nasze występki, starty za nasze nieprawości. Kara dla naszego pokoju była na nim, a jego ranami zostaliśmy uzdrowieni.
Iz 53,5
Dwa polskie słowa, jeden hebrajski rzeczownik. Kto zestawia opis Sługi z rytuałem Dnia Przebłagania, ma prawo sądzić, że to osobne pojęcia. Nie są.
Prorocy: zerwać może także ten, kto nie stał pod Synajem
Tak mówi Pan: Z powodu trzech występków Damaszku i z powodu czterech nie przepuszczę mu, ponieważ młócili Gilead narzędziami z żelaza.
Am 1,3
Amos otwiera księgę serią wyroków na sąsiadów Izraela i za każdym razem sięga po ten sam rzeczownik. Formuła o trzech i czterech to znany w poezji hebrajskiej sposób powiedzenia, że miara się przebrała, a nie rachunek pozycji. Rzecz w tym, że Damaszek nigdy nie zawierał przymierza na Synaju. Skoro mimo to jest oskarżony o pesza, to zerwać można również zobowiązanie, którego nikt nie spisał.
Co gubi polski przekład
Gubi gradację. Hebrajski układa winę w trzy poziomy: chybienie celu, skrzywienie i zerwanie relacji. Polszczyzna rozdziela je bez klucza, bo tłumacz dobiera słowo pod rytm zdania, nie pod hebrajski leksem. Czytelnik widzi wtedy stylistyczną odmianę tam, gdzie oryginał zmienia oskarżenie.
Gubi też ciężar zdań o przebaczeniu. Kiedy Micheasz pyta, kto jest Bogiem podobnym do Jahwe, wylicza dokładnie te kategorie, których człowiek sam nie zdejmie:
Któż jest Bogiem jak ty, który przebacza nieprawość i daruje występek resztki swego dziedzictwa? Nie chowa swego gniewu na wieki, bo ma upodobanie w miłosierdziu.
Mi 7,18
Darowanie pesza nie jest pobłażliwością wobec drobiazgu. To rezygnacja z egzekucji wobec kogoś, kto świadomie wypowiedział lojalność. Po polsku brzmi to jak przymknięcie oka na występek.
Czego nie wiemy
Nie ma zgody, które użycie jest pierwsze. Część badaczy wyprowadza sens religijny z języka traktatów międzypaństwowych, w którym bunt wasala miał ustalone nazewnictwo. Inni odwracają kolejność i widzą tu przede wszystkim termin prawa własności, który dopiero prorocy rozciągnęli na relację z Bogiem. Tekst biblijny sam z siebie tego nie rozstrzyga, bo oba użycia występują obok siebie już w Torze.
Sporny jest też zakres. Tradycja żydowska czytała pesza jako grzech popełniony przeciw Bogu w duchu przekory, w odróżnieniu od czynu z niewiedzy. Hebrajskie zdania takiego rozróżnienia nigdzie nie definiują — wynika ono z zestawiania miejsc, a nie z definicji podanej w tekście. Warto o tym pamiętać, zanim zbuduje się na jednym słowie całą naukę o stopniach winy.
Zobacz też: Awon (עָוֺן) — wina i jej ciężar w jednym słowie · Chattat (חַטָּאת) — co znaczy „grzech” po hebrajsku · Jahwe · Moab · Amos · Micheasz
