Rzeczownik pantokrator (παντοκράτωρ, G3841) występuje w Nowym Testamencie dziesięć razy. To złożenie z pas — wszystko, oraz rdzenia czasownika krateo (G2902), który znaczy chwycić, ująć, trzymać mocno. Dosłownie więc: ten, kto trzyma wszystko. Nie jest to określenie zdolności, tylko panowania.
Gdzie występuje
Rozkład jest osobliwy: dziewięć z dziesięciu wystąpień przypada na Objawienie, jedno na Drugi List do Koryntian. Poza tymi dwiema księgami wyraz w Nowym Testamencie nie pada w ogóle.
I będę wam Ojcem, a wy będziecie mi synami i córkami – mówi Pan Wszechmogący.
2Kor 6,18
Ja jestem Alfa i Omega, początek i koniec, mówi Pan, który jest i który był, i który ma przyjść, Wszechmogący.
Ap 1,8
Każde zaś z tych czterech stworzeń miało po sześć skrzydeł dokoła, a wewnątrz były pełne oczu. I bez odpoczynku, dniem i nocą mówią: Święty, święty, święty, Pan Bóg Wszechmogący, ten, który był i który jest, i który ma przyjść.
Ap 4,8
Mówiąc: Dziękujemy tobie, Panie Boże Wszechmogący, który jesteś i który byłeś, i który masz przyjść, że wziąłeś swą potężną moc i objąłeś królestwo.
Ap 11,17
Zdanie z 2 Kor 6,18 jest cytatem z obietnicy danej Dawidowi, ale z dopisanym tytułem. W 2 Sm 7,14 tytułu nie ma.
Ja będę mu ojcem, a on będzie mi synem. Jeśli zgrzeszy, skarcę go rózgą ludzką i razami synów ludzkich.
2Sm 7,14
Tło hebrajskie
Za tym greckim tytułem stoją w Tanach dwa różne wyrażenia. Pierwsze to Cewaot (H6635) — rzeczownik oznaczający wojsko, zastępy, występujący w Tanach czterysta osiemdziesiąt dwa razy, najczęściej w formule opisującej Boga jako dowodzącego zastępami.
Oto bowiem on jest tym, który kształtuje góry, tworzy wiatr, oznajmia człowiekowi, jaka jest jego myśl; on z rannej zorzy czyni ciemność i stąpa po wyżynach ziemi. Pan, Bóg zastępów, to jego imię.
Am 4,13
Przynieście całą dziesięcinę do szpichlerza, aby żywność była w moim domu, a doświadczcie mnie teraz w tym, mówi Pan zastępów, czy wam nie otworzę okien niebios i nie wyleję na was błogosławieństwa, tak że nie będziecie mieli gdzie go podziać;
Ml 3,10
Drugie to Szaddaj (H7706), które pada czterdzieści osiem razy i które UBG oddaje jako Wszechmocny lub Wszechmogący. Grecki tytuł łączy oba te pola w jeden wyraz o znaczeniu władczym: ten, kto ma wszystko w ręku.
Kontekst użycia w Objawieniu
W Objawieniu tytuł pojawia się niemal wyłącznie w scenach tronu, sądu i pieśni. Nie służy do opisywania możliwości Boga w oderwaniu od sytuacji — służy do stwierdzania, kto sprawuje władzę, gdy wszystko wygląda, jakby sprawował ją ktoś inny.
I śpiewali pieśń Mojżesza, sługi Boga, i pieśń Baranka: Wielkie i zadziwiające są twoje dzieła, Panie Boże Wszechmogący. Sprawiedliwe i prawdziwe są twoje drogi, o Królu świętych;
Ap 15,3
I usłyszałem jakby głos wielkiego tłumu i jakby głos wielu wód, i jakby głos potężnych gromów mówiących: Alleluja, bo objął królestwo Pan Bóg Wszechmogący.
Ap 19,6
Lecz świątyni w nim nie widziałem, bo jego świątynią jest Pan Bóg Wszechmogący oraz Baranek.
Ap 21,22
Co ginie po polsku
Ginie różnica między mocą a panowaniem. Polskie Wszechmogący odpowiada na pytanie: co Bóg może. Grecki tytuł odpowiada na pytanie: nad czym Bóg panuje. To nie jest ta sama treść, a różnica ma skutki praktyczne — polskie brzmienie prowadzi wprost do klasycznych łamigłówek o granicach wszechmocy, greckie do stwierdzenia o zasięgu władzy.
Ginie też związek z wojskiem. Formuła o Panu zastępów niesie obraz Boga na czele armii; grecki pantokrator ten obraz przetwarza, ale polskie Wszechmogący usuwa go całkowicie. Przy Ap 19,15, gdzie mowa o sądzie, i przy Ap 16,14, gdzie mowa o dniu bitwy, ta warstwa znaczeń wraca — czytelnik polski jej nie widzi.
Ginie wreszcie rzadkość. Dziesięć wystąpień to niewiele; polski przymiotnik wszechmogący, obecny w wyznaniach wiary i w pieśniach, brzmi jak podstawowy termin całego Nowego Testamentu, podczas gdy w rzeczywistości niemal cały jego ciężar leży w jednej księdze.
Co sporne
Sporne jest, jak dalece pojęcie wszechmocy w późniejszym rozumieniu filozoficznym może być wyprowadzane z tego tytułu. Zakres słowa mówi o panowaniu nad wszystkim, a nie o zdolności do wykonania każdej możliwej rzeczy — to dwa różne twierdzenia i drugie nie wynika z pierwszego przez samą leksykę. Nie znaczy to, że jest fałszywe; znaczy, że trzeba go bronić z innych miejsc Pisma. Sporne jest również, w jakiej relacji stoi tytuł do dwóch hebrajskich wyrażeń, bo greckie przekłady Tanach nie są w tym punkcie w pełni konsekwentne. Leksyka pokazuje pole, nie stawia równania.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, dlaczego autor Objawienia sięga po ten tytuł tak często, a pozostali autorzy Nowego Testamentu praktycznie wcale. Nie wiemy, czy w 2 Kor 6,18 Paweł cytuje znaną sobie wersję tekstu, czy sam dopisuje tytuł do obietnicy z 2 Sm 7,14; obie możliwości są omawiane. Nie wiemy wreszcie, jak brzmiał ten tytuł dla ucha greckiego czytelnika bez zaplecza żydowskiego — czy słyszał w nim echo określeń używanych wobec bóstw i władców, czy odbierał go jako wyrażenie obce.
Zobacz też: Tanach · Cewaot (צָבָא) — „Pan zastępów”, czyli dowódca wojsk · Paweł — znaczenie imienia
