Cawa (צָבָא, H6635) występuje w hebrajskiej Biblii czterysta osiemdziesiąt dwa razy. Znaczy wojsko, oddział, pobór, wyprawę wojenną i wyznaczoną służbę. Polskie zastępy, słowo dziś praktycznie martwe poza tym jednym zwrotem, brzmią uroczyście i nie mówią czytelnikowi nic konkretnego.
Pobór, spis, służba
Księga Liczb otwiera się spisem wojskowym i używa tego rzeczownika dwa razy w jednym wersecie: raz o zdolności do wyjścia na wojnę, raz o oddziałach.
Od dwudziestu lat wzwyż, wszystkich w Izraelu zdolnych do walki. Ty i Aaron policzycie ich według ich oddziałów.
Lb 1,3
Ten sam rzeczownik obsługuje jednak także służbę lewitów przy Namiocie Zgromadzenia, liczoną od trzydziestego do pięćdziesiątego roku życia, a więc pracę porządkowaną na wzór poboru, choć niezwiązaną z walką.
Kronikarz opisuje tym samym słowem wyszkolenie bojowe pokoleń zajordańskich.
Synów Rubena i Gada oraz połowy pokolenia Manassesa, dzielnych wojowników zdolnych do noszenia tarczy i miecza i do strzelania z łuku i wyćwiczonych w boju, było czterdzieści cztery tysiące siedmiuset sześćdziesięciu wyruszających do bitwy.
1Krn 5,18
Najbardziej zaskakujące jest jednak użycie w Księdze Hioba. Ludzkie życie na ziemi zostaje nazwane cawa, czyli okresem służby wojskowej z wyznaczonym terminem. UBG oddaje to zwrotem o wyznaczonym czasie i obraz militarny znika bez śladu.
Czy człowiekowi nie jest wyznaczony czas na ziemi? Czy jego dni nie są jak dni najemnika?
Hi 7,1
Zastęp niebios
Drugi wielki obszar użycia to ciała niebieskie. Zamknięcie opisu stworzenia mówi o niebiosach, ziemi i całym ich cawa.
Tak ukończone zostały niebiosa i ziemia oraz wszystkie ich zastępy.
Rdz 2,1
Powtórzone Prawo nazywa tak wprost słońce, księżyc i gwiazdy, i w tym samym zdaniu zakazuje oddawania im czci.
I abyś – gdy podniesiesz swoje oczy ku niebu i ujrzysz słońce, księżyc i gwiazdy, cały zastęp niebios – nie dał się zwieść, by oddać im pokłon i im służyć, ponieważ Pan, twój Bóg, przydzielił je wszystkim ludom pod całym niebem.
Pwt 4,19
Tytuł, którego nie ma w Torze
W księgach od Rodzaju do Rut wyraz ten pada dziewięćdziesiąt dziewięć razy, a przy imieniu Bożym staje tylko w dwóch miejscach i za każdym razem znaczy coś innego niż tytuł. Wychodzące z Egiptu pokolenia są nazwane wojskami Jahwe, czyli oddziałami, które do niego należą.
I stało się tak, że po upływie czterystu trzydziestu lat, tego samego dnia, wszystkie zastępy Pana wyszły z ziemi Egiptu.
Wj 12,41
Jozue pod Jerychem spotyka kogoś, kto przedstawia się jako dowódca tego wojska, a więc znów zakłada się istnienie armii, której Bóg jest właścicielem.
A on odpowiedział: Nie, gdyż jako wódz wojska Pana teraz przyszedłem. Wtedy Jozue upadł twarzą do ziemi, oddał pokłon i zapytał: Co mój Pan rozkaże swemu słudze?
Joz 5,14
To nie to samo co tytuł. W obu zdaniach wojsko należy do Jahwe, natomiast w zwrocie, który polszczyzna zna z liturgii, rzeczownik ten określa samego Boga. W tej postaci pojawia się w Piśmie dopiero w scenie z Szilo.
Człowiek ten co roku udawał się ze swego miasta, aby oddać cześć i złożyć ofiarę Panu zastępów w Szilo. Tam byli dwaj synowie Helego, Chofni i Pinchas, kapłani Pana.
1Sm 1,3
Kilkanaście rozdziałów dalej ten sam tytuł staje się argumentem w pojedynku. Dawid nie odwołuje się do pobożności, tylko do przewagi sił.
Wtedy Dawid odpowiedział Filistynowi: Ty przychodzisz do mnie z mieczem, włócznią i tarczą, a ja przychodzę do ciebie w imię Pana zastępów, Boga wojsk Izraela, któremu rzuciłeś wyzwanie.
1Sm 17,45
Narrator używa go również jako wyjaśnienia sukcesu politycznego Dawida.
I Dawid stale wzrastał w potędze, a Pan Bóg zastępów był z nim.
2Sm 5,10
Co gubi polski przekład
Ginie jedność słowa. Jeden rzeczownik rozpada się po polsku na zastępy, wojsko, oddziały, wojnę, walkę i służbę, a w jednym miejscu znika całkowicie. Czytelnik nie ma jak zauważyć, że listę poborową z Księgi Liczb, gwiazdy z Powtórzonego Prawa i tytuł Boga opisuje ten sam wyraz.
Ginie rejestr. Zwrot Pan zastępów brzmi po polsku dostojnie i statycznie. Hebrajskie połączenie jest konkretne i wojskowe, a w ustach Dawida stojącego przed Filistynem funkcjonuje jak deklaracja, po czyjej stronie są liczby. Cała siła tej sceny polega na tym, że chłopiec z procą powołuje się na przewagę militarną.
Ginie wreszcie chronologia. Ponieważ polskie zastępy pojawiają się dopiero z tytułem, a nie w spisach wojskowych, nie widać, że przez całą Torę tego określenia Boga po prostu nie ma. Pierwsze użycie tytułu jest datowalne wewnątrz kanonu i samo w sobie jest informacją.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, o jakie wojska w tytule chodzi. Wyraz obsługuje w Piśmie trzy różne rzeczywistości: armie Izraela, ciała niebieskie i istoty służące Bogu. Tytuł nie zawiera wskazówki, którą z nich ma na myśli, a każda z trzech odpowiedzi ma w tekstach oparcie.
Nie wiemy, jak dokładnie działa tu gramatyka. Imię własne z reguły nie tworzy w hebrajskim połączenia dopełniaczowego z rzeczownikiem następującym, a właśnie tak wygląda ten zwrot. Gramatycy proponują różne wyjaśnienia, od skrótu dłuższej formuły po apozycję, i żadne z nich nie jest rozstrzygające.
Nie wiemy również, dlaczego tytuł nie pojawia się w Torze. Można to tłumaczyć historią redakcji tekstów albo tym, że powstał w związku z instytucjami z czasów Szilo i monarchii. Pismo nie wypowiada się na ten temat, a wszystko poza stwierdzeniem samego faktu jest już rekonstrukcją.
Zobacz też: Jahwe · Księga Liczb · Dawid · Jozue — znaczenie imienia
