To pytanie ma w historii ciężar, jakiego nie ma żadne inne w tym dziale. Odpowiedzi udzielane przez wieki poza tekstem kosztowały życie bardzo wielu ludzi. Tym bardziej warto wypisać po kolei, co Pismo w tej sprawie mówi, i zatrzymać się dokładnie tam, gdzie ono się zatrzymuje.
Kogo Piotr wskazuje jako sprawców śmierci Jeszui?
Wydanego zgodnie z powziętym postanowieniem Boga oraz tym, co przedtem wiedział, wzięliście i rękami bezbożników ukrzyżowaliście i zabiliście.
Dz 2,23
Piotr mówi to do mieszkańców Jerozolimy kilkadziesiąt dni po wydarzeniach i nie łagodzi zarzutu. W innej mowie wskazuje uczestników jeszcze dokładniej.
Rzeczywiście bowiem Herod i Poncjusz Piłat z poganami i ludem Izraela zebrali się przeciwko twemu świętemu Synowi, Jezusowi, którego namaściłeś; Aby uczynić to, co twoja ręka i twój wyrok przedtem postanowiły, że ma się stać.
Dz 4,27-28
Wyliczeni są tu wszyscy: władca żydowski, namiestnik rzymski, poganie i lud. Nie ma jednej strony, na którą można by wskazać.
Czy śmierć Jeszui była postanowiona przez Boga?
To samo zdanie Piotra, które mówi o wydaniu i zabiciu, mówi też o powziętym postanowieniu Boga. Prorok wyraża to jeszcze ostrzej.
Lecz spodobało się Panu zetrzeć go i zgnębić. A po złożeniu swojej duszy na ofiarę za grzech, ujrzy swoje potomstwo, przedłuży swoje dni i to, co się podoba Panu, przez jego rękę szczęśliwie się spełni.
Iz 53,10
Czy ktoś odebrał Jeszui życie wbrew niemu?
Dlatego Ojciec mnie miłuje, bo ja oddaję swoje życie, aby je znowu wziąć. Nikt mi go nie odbiera, ale ja oddaję je sam z siebie. Mam moc je oddać i mam moc znowu je wziąć. Ten nakaz otrzymałem od mego Ojca.
J 10,17-18
Ta wypowiedź wyklucza obraz, w którym ktokolwiek odebrał Jeszui życie wbrew niemu.
Czy sprawcy wiedzieli, co robią?
Wtedy Jezus powiedział: Ojcze, przebacz im, bo nie wiedzą, co czynią. Potem podzielili jego szaty i rzucali o nie losy.
Łk 23,34
Ale teraz, bracia, wiem, że uczyniliście to z nieświadomości, tak jak wasi przełożeni.
Dz 3,17
Której nie poznał żaden z władców tego świata. Gdyby ją bowiem poznali, nigdy nie ukrzyżowaliby Pana chwały;
1 Kor 2,8
Trzy niezależne miejsca mówią, że sprawcy nie wiedzieli, co robią, i dwa z nich wiążą z tym możliwość przebaczenia.
Co znaczy okrzyk: krew jego na nas i na nasze dzieci?
A cały lud odpowiedział: Krew jego na nas i na nasze dzieci.
Mt 27,25
To zdanie tłumu z placu przed pretorium przez stulecia bywało czytane jako wyrok na cały naród i jego potomków. Trzeba więc powiedzieć dokładnie, czym ono jest i czym nie jest. Jest okrzykiem tłumu, zapisanym przez ewangelistę jako część relacji, a nie orzeczeniem Boga ani nauczaniem apostolskim. Żaden autor Nowego Testamentu do niego nie wraca i nikt na nim niczego nie buduje.
Czy dzieci ponoszą karę za grzech ojców?
Tora rozstrzyga tę sprawę wprost i bez wyjątków.
Ojcowie nie poniosą śmierci za dzieci ani dzieci nie poniosą śmierci za ojców. Każdy za swój grzech poniesie śmierć.
Pwt 24,16
Ezechiel powtarza to jeszcze dobitniej, odnosząc się do przysłowia, które w jego czasach krążyło wśród ludu.
Dusza, która grzeszy, umrze. Syn nie poniesie kary za nieprawość ojca ani ojciec nie poniesie kary za nieprawość syna. Sprawiedliwość sprawiedliwego pozostanie na nim, a niegodziwość niegodziwego pozostanie na nim.
Ez 18,20
Paweł, pisząc do wspólnoty w Rzymie po latach, stawia pytanie o odrzucenie Izraela i odpowiada na nie zaprzeczeniem.
Pytam więc: Czy Bóg odrzucił swój lud? Nie daj Boże! Ja bowiem też jestem Izraelitą, z potomstwa Abrahama, z pokolenia Beniamina.
Rz 11,1
Czego nie wiemy
Nie wiemy, jak pogodzić postanowienie Boga z winą tych, którzy je wykonali. Piotr stawia oba twierdzenia w jednym zdaniu i nie objaśnia ich stosunku — mówi, że zostało to postanowione, i mówi, że wzięliście i zabiliście. Nie wiemy też, jak rozumieć nieświadomość, o której mówią trzy miejsca, skoro te same teksty przypisują sprawcom winę. Nieświadomość zwykle winę zmniejsza, a tu stoi obok niej.
Da się natomiast powiedzieć jasno, czego w tekście nie ma. Nie ma zdania obarczającego winą naród jako taki. Nie ma zdania przenoszącego odpowiedzialność na potomków — przeciwnie, dwa miejsca w Pismach wykluczają taki transfer wprost. Nie ma też jednego winnego, bo lista wymienia zarówno przywódców żydowskich, jak i rzymską władzę, a nad nimi wszystkimi stawia postanowienie Boże i dobrowolność samego skazanego. Kto z tego materiału wyprowadza oskarżenie wobec jakiejkolwiek grupy ludzi żyjących dzisiaj, robi to wbrew tekstowi, a nie na jego podstawie.
Trzeba też powiedzieć coś o samym układzie tych zdań, bo bywa on odczytywany jako wykręt. Pismo nie rozkłada odpowiedzialności na części i nie mówi, że jedni odpowiadają w połowie, a drudzy w ćwierci. Stawia obok siebie trzy twierdzenia i utrzymuje wszystkie: ludzie zrobili to, co zrobili, i są za to odpowiedzialni; stało się to zgodnie z tym, co Bóg wcześniej postanowił; a ten, kogo to spotkało, oddał życie sam. Kto usuwa którekolwiek z nich, dostaje obraz spójniejszy i uboższy — albo sądowe morderstwo bez sensu, albo plan bez winnych, albo ofiarę bez ofiary.
Najbliżej odpowiedzi na pytanie z tytułu stoi zdanie Piotra o rękach bezbożników i zdanie z modlitwy jerozolimskiej wspólnoty, wymieniające cztery strony naraz. Jedno i drugie mówi to samo: nie było jednego sprawcy, byli wszyscy, którzy tam wtedy byli. To odpowiedź niewygodna dla każdego, kto szuka winnego poza sobą — i chyba właśnie dlatego przez wieki tak chętnie zastępowano ją prostszą.
Zobacz też: Tora (תּוֹרָה) — co znaczy „prawo” po hebrajsku · Piotr · Ezechiel · Paweł — znaczenie imienia
