Czasownik kataluo (καταλύω, G2647) występuje w Nowym Testamencie siedemnaście razy. W większości miejsc nie ma nic wspólnego z prawodawstwem — dotyczy murów, kamieni i namiotów. Kiedy więc Mt 5,17 zaprzecza, jakoby Mesjasz przyszedł kataluo Prawo, obraz w tle nie jest sądowy, lecz budowlany.
Nie sądźcie, że przyszedłem znieść Prawo albo Proroków. Nie przyszedłem znieść, ale wypełnić.
Mt 5,17
Skąd bierze się znaczenie
Słowo składa się z przedrostka kata- (w dół) oraz czasownika lyo — rozwiązywać, rozluźniać. Razem znaczy: rozwiązać do końca, rozłożyć na części, doprowadzić do stanu, w którym całość przestaje się trzymać. Ewangelie stosują ten czasownik przede wszystkim do świątyni i do zapowiedzi jej upadku.
Mówiąc: On powiedział: Mogę zburzyć świątynię Bożą i w trzy dni ją odbudować.
Mt 26,61
A Jezus mu odpowiedział: Widzisz te wielkie budowle? Nie zostanie kamień na kamieniu, który by nie został zwalony.
Mk 13,2
Ten sam czasownik pada w zarzucie przed Sanhedrynem, w drwinach pod palem egzekucyjnym (Mk 15,29) i w oskarżeniu wysuniętym wobec Szczepana (Dz 6,14). To słownik procesu, w którym stawką jest konkretny budynek z kamienia.
Drugie pole znaczeniowe: postój
Zaskoczeniem dla polskiego czytelnika jest to, że kataluo znaczy również zatrzymać się na nocleg. Podróżny rozprzęgał juczne zwierzę, zdejmował z niego ładunek i rozkładał obóz — a to jest dokładnie ta sama czynność rozwiązywania, co przy rozbiórce. Łukasz sięga po ten czasownik dwa razy i UBG oddaje go wtedy zupełnie inaczej niż w Ewangelii Mateusza.
A gdy dzień zaczął się chylić ku wieczorowi, podeszło do niego dwunastu, mówiąc: Odpraw tłum, aby poszli do okolicznych miasteczek i wsi i znaleźli żywność oraz schronienie, bo jesteśmy tu na pustkowiu.
Łk 9,12
A wszyscy, widząc to, szemrali: Do człowieka grzesznego przybył w gościnę.
Łk 19,7
Jedno słowo, siedem polskich
Zestawienie miejsc pokazuje rozrzut, którego w przekładzie nie widać. UBG oddaje kataluo jako znieść (Mt 5,17), zwalić (Mk 13,2), zburzyć (Mt 26,61), niszczyć (Rz 14,20), obrócić się wniwecz (Dz 5,38), schronienie (Łk 9,12) i przybyć w gościnę (Łk 19,7). Siedem różnych polskich wyrazów dla jednego greckiego — i żaden z nich nie jest błędem tłumacza, bo polszczyzna nie ma słowa o tak szerokim zasięgu.
Dlatego teraz mówię wam: Odstąpcie od tych ludzi i zostawcie ich. Jeśli bowiem ten zamysł czy ta sprawa pochodzi od ludzi, obróci się wniwecz;
Dz 5,38
Wiemy bowiem, że jeśli zostanie zniszczony ten namiot naszego ziemskiego mieszkania, to mamy budowlę od Boga, dom nie ręką uczyniony, wieczny w niebiosach.
2Kor 5,1
W liście do Koryntian Paweł stosuje ten czasownik do ciała jako namiotu, a więc znowu do konstrukcji, którą się składa. W Dz 5,38 Gamaliel mówi o zamyśle, który sam się rozsypie. Wspólny mianownik jest jeden: coś, co zostało postawione, przestaje stać.
Co ginie po polsku
Polski czytelnik Mt 5,17 słyszy słowo z języka prawniczego. Znieść ustawę to formalny akt organu, który ją wydał: przepis dalej istnieje na papierze, ale przestaje obowiązywać. Grecki obraz jest fizyczny — rozbiórka, gruz, kamień odjęty od kamienia. Ginie też związek między Mt 5,17 a Mt 26,61: gdyby oba zdania czytać po grecku, słychać, że oskarżyciele zarzucają Mesjaszowi dokładnie to, czemu On wcześniej zaprzeczył, tylko że w odniesieniu do świątyni. Polszczyzna rozdziela te miejsca na dwa różne czasowniki i związek znika.
Znika wreszcie sens noclegu. Czytelnik polski nie ma szans zauważyć, że Łk 19,7 i Mt 5,17 to ten sam wyraz, więc nie widzi, jak szeroki jest jego zakres. A to właśnie szerokość zakresu decyduje o tym, ile wolno z jednego miejsca wnioskować.
Co sporne
Zakres kataluo mówi, czego Mesjasz nie przyszedł zrobić: rozebrać Tory na kawałki. Nie mówi jednak, co znaczy druga połowa zdania, czyli pleroo — wypełnić. Spór o Mt 5,17 toczy się właśnie o nią, a leksyka pierwszego czasownika go nie zamyka. Ktoś może utrzymywać, że Mesjasz zaprzeczył wyłącznie brutalnemu zniszczeniu, nie zaś zmianie statusu Prawa po Jego śmierci — i sam wybór słowa tego nie wyklucza, skoro w Dz 5,38 kataluo odnosi się do zamysłu, który po prostu wygasa. Zakres słowa jest tu mocnym argumentem, nie wyrokiem. Rozstrzyga dopiero to, co Mt 5,18–19 mówi dalej o jocie, kresce i najmniejszych przykazaniach.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, w jakim języku padło zdanie z Mt 5,17. Jeśli Mesjasz mówił po hebrajsku lub aramejsku, grecki tekst jest już przekładem, a wtedy pytanie o zakres kataluo dotyczy decyzji ewangelisty, nie mówiącego. Nie wiemy też, czy w tle stoi utrwalony zwrot szkolny o unieważnianiu i podtrzymywaniu wersetu — bywa on przywoływany przy tym miejscu, ale jego poświadczenia są późniejsze niż Ewangelia, więc opieranie na nim wykładu jest cofaniem się od tekstu do rekonstrukcji. Nie wiemy wreszcie, czy Łukaszowe użycie w sensie noclegu było w I wieku odczuwane jako to samo słowo, czy jako dwa homonimy; grecki zapis jest identyczny, ale świadomość językowa mówiących nie zostawia śladu w rękopisie.
Zobacz też: Mesjasz (Maszijach) · Pleroo (πληρόω) — „wypełnić” Prawo znaczy napełnić je treścią · Ewangelia (besora) · Łukasz — znaczenie imienia · Paweł — znaczenie imienia · Gamaliel — znaczenie imienia
