Pytanie o kanon jest pytaniem o granicę: skąd wiadomo, że natchnione są akurat te księgi, a nie inne. Pismo nie odpowiada na to listą. Odpowiada zdaniami rozsianymi po Torze, Prorokach i Pismach oraz tym, jak Jeszua i apostołowie traktują zbiór, który mieli w ręku. Poniżej to, co da się z tekstu wyczytać, i osobno to, czego wyczytać się nie da. Cytaty z Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej.
Komu powierzono księgi
Paweł nie pyta, kto ułożył spis. Pyta o przewagę Żyda i odpowiada wskazaniem na depozyt.
Na czym więc polega wyższość Żyda? Albo jaki jest pożytek z obrzezania? Wielki pod każdym względem. Przede wszystkim ten, że im zostały powierzone słowa Boże.
Rz 3,1-2
Zdanie przesuwa ciężar: zbiór nie powstał przez głosowanie nad tekstami, lecz został komuś powierzony. Kto chce dziś rozstrzygać o granicach Tanachu, musi najpierw powiedzieć, czy ten depozyt uznaje. To jednak nadal nie jest lista ksiąg.
Trójdzielny podział jako rzecz znana
Potem powiedział do nich: To są słowa, które mówiłem do was, będąc jeszcze z wami, że musi się wypełnić wszystko, co jest o mnie napisane w Prawie Mojżesza, u Proroków i w Psalmach.
Łk 24,44
Jeszua wymienia trzy części: Prawo Mojżesza, Proroków i Psalmy. Nie tłumaczy tego podziału ani go nie broni — mówi tak, jak mówi się o czymś oczywistym dla słuchaczy. To mocna przesłanka, że w pierwszym wieku zbiór miał rozpoznawalną strukturę. Nie wynika z niej jednak, które konkretnie księgi należały do części trzeciej.
Od Abla do Zachariasza
Od krwi Abla aż do krwi Zachariasza, który zginął między ołtarzem a świątynią. Doprawdy, mówię wam, dopominać się jej będą od tego pokolenia.
Łk 11,51
Klasyczny argument brzmi tak: Abel ginie w pierwszej księdze Tory, a Zachariasz w 2 Księdze Kronik, która w układzie hebrajskim stoi na końcu zbioru. Zdanie obejmowałoby więc całość Pisma, od pierwszej strony do ostatniej. Trzeba jednak powiedzieć wprost, że sam werset tego nie mówi. Nie wspomina o żadnej liście, o kolejności ksiąg ani o zamknięciu zbioru. Wniosek opiera się na dwóch założeniach wniesionych z zewnątrz: że chodzi o Zachariasza z Kronik i że Kroniki wieńczyły wtedy kolekcję. Oba są prawdopodobne, żadnego nie ma w tekście.
Księgi, które kładziono i czytano
Tora nie opisuje procedury uznawania ksiąg. Opisuje natomiast, co robiono z tą jedną.
I kiedy Mojżesz skończył zapisywać słowa tego prawa w księdze; Nakazał Mojżesz Lewitom, którzy nosili arkę przymierza Pana: Weźcie księgę tego Prawa i połóżcie ją obok arki przymierza Pana, waszego Boga, aby tam była świadkiem przeciwko tobie.
Pwt 31,24-26
Księga zostaje złożona obok arki w roli świadka. Potem ma być czytana i rozważana bez przerwy:
Niech ta księga Prawa nie oddala się od twoich ust, ale rozmyślaj o niej we dnie i w nocy, abyś pilnował wypełnienia wszystkiego, co w niej jest napisane. Wtedy bowiem poszczęści się twojej drodze i będzie ci się wiodło.
Joz 1,8
Po powrocie z wygnania wraca ten sam gest — publiczne czytanie przed całym zgromadzeniem, od rana do południa:
Wówczas zebrał się cały lud jak jeden mąż na placu, który był przed Bramą Wodną, i powiedział do Ezdrasza, uczonego w Piśmie, aby przyniósł księgę Prawa Mojżesza, które Pan nadał Izraelowi. Wtedy Ezdrasz, kapłan, przyniósł Prawo przed zgromadzenie mężczyzn i kobiet oraz wszystkich, którzy mogli słuchać i rozumieć, a działo się to pierwszego dnia siódmego miesiąca. I czytał je przed tym placem, który znajdował się przed Bramą Wodną, od rana aż do południa, przed mężczyznami i kobietami oraz tymi, którzy mogli zrozumieć; a uszy całego ludu były skupione na księdze Prawa.
Ne 8,1-3
Wspólnym mianownikiem tych scen nie jest decyzja o kanonie, lecz praktyka: księga jest przechowywana, czytana na głos i objaśniana tak, by lud rozumiał. Rozpoznanie idzie tu za używaniem, a nie odwrotnie.
Prorok czyta proroka
W pierwszym roku jego królowania ja, Daniel, zrozumiałem dzięki księgom liczbę lat, o których doszło słowo Pana do proroka Jeremiasza, że miało się wypełnić spustoszenie Jerozolimy w siedemdziesiąt lat.
Dn 9,2
Daniel traktuje zwój Jeremiasza jako słowo Jahwe i liczy na jego podstawie lata wygnania. To najbliższa Pismu ilustracja tego, co dziś nazwalibyśmy uznaniem księgi za natchnioną: robi to inny prorok, wewnątrz tekstu, bez żadnego gremium.
Cytaty spoza zbioru — najpoważniejszy zarzut
Przeciw prostemu obrazowi stoją miejsca, w których autorzy Nowego Przymierza sięgają po materiał, którego w Tanachu nie ma.
O nich też prorokował Henoch, siódmy po Adamie, mówiąc: Oto idzie Pan z tysiącami swoich świętych; Aby dokonać sądu nad wszystkimi i ukarać wszystkich bezbożników spośród nich za wszystkie ich bezbożne czyny, których się bezbożnie dopuścili, i za wszystkie ostre słowa, które wypowiadali przeciwko niemu bezbożni grzesznicy.
Jud 1,14-15
Juda przytacza proroctwo Henocha, którego żadna księga Tanachu nie zapisuje. Podobnie Paweł podaje imiona przeciwników Mojżesza, choć Księga Wyjścia ich nie wymienia:
Jak Jannes i Jambres sprzeciwiali się Mojżeszowi, tak też oni sprzeciwiają się prawdzie, ludzie o wypaczonym umyśle, odrzuceni jeśli chodzi o wiarę.
2 Tm 3,8
Dwa dalsze miejsca dokładają problem odwrotny — pisma apostolskie, których nie mamy:
A gdy ten list zostanie u was przeczytany, dopilnujcie, aby przeczytano go także w kościele w Laodycei, a wy abyście przeczytali ten z Laodycei.
Kol 4,16
Napisałem wam w liście, żebyście nie przestawali z rozpustnikami;
1 Kor 5,9
Zwykła odpowiedź brzmi: przytoczenie czyjegoś zdania nie jest tym samym co uznanie księgi za Pismo, a list napisany do jednego zboru nie musiał być przeznaczony dla wszystkich. Uczciwość każe dodać, że żaden z tych czterech wersetów sam takiego rozróżnienia nie wprowadza. Wnosimy je my, z innych przesłanek. Tekst mówi tylko tyle, że istniały słowa i listy, których dziś w zbiorze nie ma.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, kto i kiedy ustalił kolejność ksiąg trzeciej części. Nie wiemy, czy Psalmy w Łk 24,44 są nazwą całych Pism, czy tylko jednej księgi. Nie wiemy, skąd Juda wziął słowa Henocha ani skąd Paweł imiona Jannesa i Jambresa — czy z zapisu, czy z przekazu ustnego. Nie wiemy, co zawierał wcześniejszy list do Koryntian i list z Laodycei. Przede wszystkim zaś Pismo nie podaje żadnej procedury rozpoznawania ksiąg i żaden werset nie wylicza ich z nazwy. Kto twierdzi inaczej, powinien wskazać ten werset.
Zobacz też: Jeszua (Jezus) · Tora (תּוֹרָה) — co znaczy „prawo” po hebrajsku · Jahwe · Księga Wyjścia · Abel · Paweł — znaczenie imienia
