Skąd w ogóle wiadomo, że to cykl
Określenie „pieśni o Słudze” nie pochodzi z Pisma. Księga Izajasza nie zaznacza granic tych fragmentów, nie nadaje im tytułów ani nie mówi, że tworzą całość. Wydzielili je czytelnicy, którzy zauważyli, że w czterech miejscach drugiej części księgi pojawia się ta sama postać opisywana w podobny sposób: powołana, obdarzona Duchem, posłana do narodów i napotykająca opór. Granice bywają wyznaczane różnie — pierwsza pieśń kończy się według jednych na wersecie 4 rozdziału 42, według innych na 7 lub 9. Warto o tym pamiętać, bo od podziału zależy część wniosków.
Pieśń pierwsza: cichy sposób działania
Oto mój sługa, którego wspieram, mój wybrany, którego sobie upodobała moja dusza. Dałem mu swojego Ducha, on przyniesie narodom sąd. Nie będzie wołał ani się wywyższał, nie będzie słychać jego głosu na ulicy. Trzciny nadłamanej nie złamie, a knota tlącego się nie zagasi. Wyda sąd według prawdy. Nie ustanie ani się nie zniechęci, dopóki nie utrwali sądu na ziemi, a jego prawa będą oczekiwać wyspy.
Iz 42,1-4
Sługa zostaje przedstawiony przez Jahwe w trzeciej osobie. Uderza sposób, w jaki opisano jego pracę: bez podnoszenia głosu, bez wystąpień na ulicy. Dwa obrazy — nadłamana trzcina i tlący się knot — mówią o rzeczach, których zwykle się już nie ratuje. Cel jest przy tym całkiem niecichy: utrwalenie sądu na ziemi.
Ja, Pan, wezwałem cię w sprawiedliwości i ująłem cię za rękę, będę cię strzegł i dam cię jako przymierze dla ludu, jako światłość dla narodów; Abyś otwierał oczy ślepym, wyprowadził więźniów z ciemnicy i z więzienia tych, co siedzą w ciemności.
Iz 42,6-7
Zasięg wychodzi poza Izraela od pierwszej pieśni. Sługa ma być przymierzem dla ludu i światłością dla narodów, a jego zadania są wyliczone jako czynności wobec konkretnych ludzi: otwieranie oczu, wyprowadzanie z więzienia.
Pieśń druga: Sługa mówi sam
Słuchajcie mnie, wyspy, a narody dalekie, uważajcie! Pan wezwał mnie od łona, od łona mojej matki wspominał moje imię. I uczynił moje usta jak ostry miecz, w cieniu swej ręki ukrył mnie i uczynił mnie wyostrzoną strzałą; w swoim kołczanie schował mnie; I powiedział mi: Jesteś moim sługą, Izraelu, w tobie się rozsławię.
Iz 49,1-3
Zmienia się forma podawcza — teraz mówi Sługa. Zwraca się nie do Izraela, lecz do wysp i dalekich narodów. Trzeci werset jest miejscem, w którym cykl staje się trudny: Sługa zostaje wprost nazwany Izraelem.
A teraz mówi Pan, który stworzył mnie na swego sługę już od łona, abym przyprowadził do niego Jakuba, a choćby Izrael nie był zebrany, będę jednak wysławiony w oczach Pana, a mój Bóg będzie moją siłą. I powiedział: To za mało, że jesteś moim sługą, aby podźwignąć pokolenia Jakuba i przywrócić ocalonych z Izraela. Dlatego ustanowię cię światłością dla pogan, abyś był moim zbawieniem aż do krańców ziemi.
Iz 49,5-6
Dwa wersety dalej ten sam Sługa ma jednak przyprowadzić Jakuba i przywrócić ocalonych z Izraela. Zadanie zakłada więc odróżnienie wykonawcy od tych, wobec których jest wykonywane. To napięcie nie znika w dalszym ciągu księgi i jest właściwym punktem wyjścia do sporu o tożsamość Sługi.
Pieśń trzecia: opór i zniewaga
Pan Bóg dał mi język uczonych, abym umiał znużonemu mówić słowo w odpowiednim czasie. Budzi mnie każdego ranka, pobudza moje uszy, abym słuchał tak jak uczeni. Pan Bóg otworzył mi uszy, a ja się nie sprzeciwiłem ani się nie cofnąłem. Podałem moje plecy bijącym, a moje policzki rwącym mi brodę. Nie zakrywałem mojej twarzy przed zniewagami i pluciem.
Iz 50,4-6
Pierwsza połowa opisuje codzienną dyscyplinę słuchania: budzenie każdego ranka, otwarte ucho, słowo powiedziane w odpowiednim czasie. Druga zmienia scenę bez ostrzeżenia — plecy podane bijącym, wyrywana broda, plwociny. Między jednym a drugim nie ma zdania o buncie; Sługa nie cofa się i nie odpowiada.
Bo Pan Bóg wspomoże mnie, dlatego nie będę zhańbiony. Dlatego uczyniłem swoją twarz jak krzemień i wiem, że nie będę zawstydzony. Blisko jest ten, który mnie usprawiedliwia. Kto będzie się spierać ze mną? Stańmy razem. Kto chce prawować się ze mną, niech przystąpi do mnie. Oto Pan Bóg pomoże mi; któż mnie potępi? Oto wszyscy jak szata się zestarzeją, a mól ich pożre.
Iz 50,7-9
Odpowiedzią na zniewagę jest język sądowy. Sługa wzywa przeciwników do stawienia się razem z nim przed sądem, bo liczy na wyrok uniewinniający. To pierwsze miejsce cyklu, w którym cierpienie zostaje wpisane w postępowanie prawne, a nie tylko opisane.
Pieśń czwarta: cierpienie za innych
Oto się szczęśliwie powiedzie memu słudze. Będzie on wywyższony, wyniesiony i wielce uwielbiony. Jak wielu przeraziło się z jego powodu, że zeszpecono jego wygląd bardziej niż innych ludzi, a jego postać – bardziej niż synów ludzkich; Tak też pokropi wiele narodów, królowie zamkną przed nim swoje usta, dlatego że ujrzą to, czego im nie powiedziano, i zrozumieją to, o czym nie słyszeli.
Iz 52,13-15
Czwarta pieśń zaczyna się od końca — od zapowiedzi powodzenia i wywyższenia — a dopiero potem cofa się do zeszpecenia i odrzucenia. Ta kolejność nie pozwala czytać dalszego ciągu jako opowieści o klęsce.
Lecz spodobało się Panu zetrzeć go i zgnębić. A po złożeniu swojej duszy na ofiarę za grzech, ujrzy swoje potomstwo, przedłuży swoje dni i to, co się podoba Panu, przez jego rękę szczęśliwie się spełni. Z udręki swojej duszy ujrzy owoc i nasyci się. Mój sprawiedliwy sługa swoim poznaniem usprawiedliwi wielu, bo sam poniesie ich nieprawości. Dlatego dam mu dział wśród wielkich, aby dzielił się zdobyczami z mocarzami, ponieważ wylał swoją duszę na śmierć. Został zaliczony do przestępców, sam poniósł grzech wielu i wstawił się za przestępcami.
Iz 53,10-12
Zakończenie wprowadza kategorię, której nie było w trzech poprzednich pieśniach: złożenie duszy jako ofiary za grzech i poniesienie cudzych nieprawości. Sługa nie tylko znosi opór — jego cierpienie ma skutek prawny wobec innych ludzi. Dopiero tutaj cykl osiąga punkt, do którego zmierzał.
Jak te cztery teksty się układają
Sekwencja rośnie w dwóch kierunkach naraz. Zasięg misji rozszerza się od sądu przynoszonego narodom, przez światłość aż do krańców ziemi, po pokropienie wielu narodów. Równolegle rośnie cena: w pierwszej pieśni nie ma jeszcze o niej mowy, w drugiej pojawia się poczucie daremnego trudu, w trzeciej razy i zniewagi, w czwartej śmierć. Czytane osobno, każda pieśń daje obraz niepełny; dopiero razem pokazują posłańca, którego skuteczność nie polega na sile.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, gdzie dokładnie przebiegają granice pieśni ani czy powstały jako osobne utwory — podział jest wnioskiem czytelników, nie danymi tekstu. Nie wiadomo, czy księga celowo zestawia je jako cykl, czy zbieżność wynika ze wspólnego tematu drugiej części. Pismo nie mówi też, kim jest Sługa w sensie, który pozwalałby rozstrzygnąć sprawę jednym zdaniem; to zagadnienie ma osobne hasło. I nie znamy tożsamości mówiących w czwartej pieśni w pierwszej osobie liczby mnogiej — tekst nie wyjaśnia, kto tu wyznaje, że uważał Sługę za dotkniętego przez Boga.
