Rzeczownik hypokrites (ὑποκριτής, G5273) występuje w Nowym Testamencie dwadzieścia razy i wyłącznie w trzech pierwszych Ewangeliach. Za każdym razem pada z ust Mesjasza. Poza tekstami biblijnymi wyraz oznaczał człowieka odpowiadającego z dołu — najpierw tego, kto objaśniał, potem aktora, który grał rolę zza maski.
Widownia jako element definicji
Nie musimy opierać się na samej etymologii, bo Ewangelia sama wskazuje, co jest w tym słowie istotne. Trzy razy z rzędu, w trzech różnych praktykach pobożności, pada ta sama formuła celu: aby ludzie widzieli.
Dlatego, gdy dajesz jałmużnę, nie trąb przed sobą, jak to robią obłudnicy w synagogach i na ulicach, aby ich ludzie chwalili. Zaprawdę powiadam wam: Odbierają swoją nagrodę.
Mt 6,2
A gdy się modlisz, nie bądź jak obłudnicy. Oni bowiem chętnie modlą się, stojąc w synagogach i na rogach ulic, aby ludzie ich widzieli. Zaprawdę powiadam wam: Odbierają swoją nagrodę.
Mt 6,5
A gdy pościcie, nie miejcie twarzy smutnej jak obłudnicy; szpecą bowiem swoje twarze, aby ludzie widzieli, że poszczą. Zaprawdę powiadam wam: Odbierają swoją nagrodę.
Mt 6,16
To jest definicja podana w tekście: rzecz nie w tym, że ktoś kłamie, lecz w tym, że jego działanie ma widza i do widza jest adresowane. Jałmużna, modlitwa i post są same w sobie dobre — grą czyni je nastawienie na oglądających.
Rozdźwięk między wargami a sercem
Drugą wskazówkę daje cytat z proroka. Mesjasz nazywa rozmówców tym rzeczownikiem i natychmiast podpiera to zdaniem, które opisuje rozjazd między słowem a wnętrzem.
Wtedy on im odpowiedział: Dobrze Izajasz prorokował o was, obłudnikach, jak jest napisane: Ten lud czci mnie wargami, ale ich serce daleko jest ode mnie.
Mk 7,6
Mówi więc Pan: Ponieważ ten lud zbliża się do mnie swymi ustami i czci mnie swymi wargami, a jego serce jest daleko ode mnie i jego bojaźń wobec mnie jest wyuczoną przez nakazy ludzi;
Iz 29,13
Obłudnicy, dobrze prorokował o was Izajasz:
Mt 15,7
Rozpoznawanie z zewnątrz
Trzecie pole użycia dotyczy umiejętności oceny. Ludzie potrafią odczytać niebo i przewidzieć pogodę, a nie odczytują tego, co dzieje się na ich oczach.
Rano zaś: Dziś będzie niepogoda, bo niebo się czerwieni i jest zachmurzone. Obłudnicy, wygląd nieba umiecie rozpoznać, a znaków tych czasów nie możecie?
Mt 16,3
Obłudnicy, wygląd nieba i ziemi umiecie rozpoznawać, jakże więc obecnego czasu nie rozpoznajecie?
Łk 12,56
Ale Pan mu odpowiedział: Obłudniku, czyż każdy z was w szabat nie odwiązuje swego wołu albo osła od żłobu i nie prowadzi, żeby go napoić?
Łk 13,15
W Łk 13,15 zarzut pada w sporze o sabat i dotyczy niekonsekwencji: te same osoby robią jedno, a drugiego zabraniają. Znowu chodzi o rozejście się między obrazem a postępowaniem.
Co ginie po polsku
Ginie scena. Polskie obłudnik znaczy tyle, co człowiek fałszywy, udający kogoś, kim nie jest, kłamca w sprawach charakteru. Grecki wyraz zawiera coś węższego i konkretniejszego: rolę, maskę, widownię. Dlatego Mt 6,2 po grecku jest zdaniem o teatrze, a po polsku o kłamstwie.
Ginie wraz z tym cała logika Mt 6,1–18. Trzy razy powtórzone zdanie o odbieraniu nagrody układa się w argument: kto gra dla widowni, dostaje to, co widownia może dać, i na tym się kończy. Przy polskim odbiorze wychodzi z tego morał o szczerości, a nie o zapłacie.
Ginie wreszcie ostrość mowy z Mt 23. Powtarzane tam siedem razy określenie brzmi po polsku jak wyzwisko. Po grecku jest to nazwa roli — zarzut zawodowy, nie obelga.
Biada wam, uczeni w Piśmie i faryzeusze, obłudnicy, bo dajecie dziesięcinę z mięty, anyżu i kminku, a opuszczacie to, co ważniejsze w prawie: sąd, miłosierdzie i wiarę. To należało czynić i tamtego nie zaniedbywać.
Mt 23,23
Biada wam, uczeni w Piśmie i faryzeusze, obłudnicy, bo jesteście podobni do grobów pobielanych, które z zewnątrz wydają się piękne, ale wewnątrz pełne są kości umarłych i wszelkiej nieczystości.
Mt 23,27
Co sporne
Sporne jest, czy rzeczownik zakłada świadome udawanie. Mt 6,2 sugeruje działanie celowe, bo wskazuje intencję. Ale Mt 7,5 mówi o kimś, kto nie widzi belki we własnym oku, a więc o człowieku, który sam siebie nie przejrzał.
Obłudniku, wyjmij najpierw belkę ze swego oka, a wtedy przejrzysz, aby wyjąć źdźbło z oka twego brata.
Mt 7,5
Zakres wyrazu obejmuje oba przypadki: aktor może wiedzieć, że gra, i może w rolę wrosnąć. Kto z definicji słownikowej wyprowadza wniosek, że każdy tak nazwany świadomie oszukuje, dokłada założenie, którego w słowie nie ma. Trzeba też uczciwie zaznaczyć, że sens teatralny jest znaczeniem z greki świeckiej — argument, że działa on w Ewangeliach, opiera się na formule o oglądających z Mt 6, a nie na samej etymologii. Etymologia sama w sobie niczego tu nie dowodzi.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, jak żywe było skojarzenie z teatrem dla żydowskich słuchaczy w Galilei, dla których greckie widowiska nie były codziennością. Nie wiemy, czy Mesjasz mówiąc po hebrajsku lub aramejsku użył wyrazu o podobnym zakresie, czy ewangeliści dobrali grecki odpowiednik. Nie wiemy wreszcie, dlaczego rzeczownik nie pojawia się poza Ewangeliami synoptycznymi — ani u Jana, ani w listach, choć problem, który nazywa, jest w listach obecny pod innymi słowami.
Zobacz też: Sabat · Ewangelia (besora) · Post (com) — jedyny post nakazany przez Torę · Mesjasz (Maszijach)
