Niektóre wizje prorockie w polskim tekście wyglądają na urwane: prorok widzi przedmiot, a odpowiedź dotyczy czegoś zupełnie innego. Wrażenie braku związku bierze się z przekładu. W oryginale związkiem jest samo brzmienie słów, a nie ich znaczenie. Formy hebrajskie podane niżej pochodzą z tekstu z zapisem morfologicznym, nie z pamięci.
Zjawisko to nie jest ozdobnikiem stylistycznym doklejonym do gotowej treści. W kilku przypadkach jest jedynym spoiwem między tym, co prorok widzi, a tym, co słyszy — usunięcie go zostawia dwa zdania obok siebie bez związku. Dlatego warto wiedzieć, że taki związek istnieje, nawet jeśli w polskim tekście nie da się go pokazać.
Migdałowiec i czuwanie
Potem doszło do mnie słowo Pana mówiące: Co widzisz, Jeremiaszu? I odpowiedziałem: Widzę gałązkę migdałowca. I Pan powiedział do mnie: Dobrze widzisz. Ja bowiem przyspieszam swoje słowo, aby je wykonać.
Jr 1,11-12
W przekładzie gałązka migdałowca i przyspieszanie słowa nie mają ze sobą nic wspólnego. W tekście hebrajskim widziany przedmiot to שָׁקֵד (szaked, numer Stronga H8247) — migdałowiec, a odpowiedź zawiera imiesłów שֹׁקֵד (szoked, H8245) od czasownika o znaczeniu czuwać, pilnować. Te same spółgłoski, inne samogłoski. Wizja jest zatem zbudowana na jednym słowie: prorok widzi drzewo czuwające, a słyszy o Bogu czuwającym nad swoim słowem.
Kosz owoców i koniec
To mi ukazał Pan Bóg: Oto stał kosz letnich owoców. Wtedy zapytał: Co widzisz, Amosie? Odpowiedziałem: Kosz letnich owoców. Pan znowu powiedział do mnie: Nadszedł koniec mojego ludu, Izraela, nie będę mu już więcej odpuszczał.
Am 8,1-2
Ten sam mechanizm. Kosz zawiera קָיִץ (kajic, H7019) — owoce letnie, czyli produkt końca sezonu. Wyrok mówi o קֵץ (kec, H7093) — o końcu. Pytanie o to, co prorok widzi, nie służy sprawdzeniu wzroku, tylko wydobyciu słowa, na którym opiera się wyrocznia.
Nadszedł koniec, przyszedł koniec, ocknął się przeciwko tobie, oto nadszedł.
Ez 7,6
Ezechiel łączy to samo kec z czasownikiem הֵקִיץ (hekic, H6974) o znaczeniu ocknąć się, przebudzić. Polski przekład zestawia tu koniec z ocknięciem i akurat w tym miejscu podobieństwo częściowo prześwituje przez tłumaczenie.
Cztery słowa różniące się jedną literą
Otóż winnicą Pana zastępów jest dom Izraela, a lud Judy jego rozkosznym szczepem. Oczekiwał sądu, a oto ucisk; oczekiwał sprawiedliwości, a oto krzyk.
Iz 5,7
To najgęstszy przykład. Oczekiwane מִשְׁפָּט (miszpat, H4941) — sąd, zestawione jest z מִשְׂפָּח (mispach, H4939), a oczekiwana צְדָקָה (cedaka, H6666) — sprawiedliwość, z צְעָקָה (ce’aka, H6818) — krzykiem. W obu parach różnica jest minimalna, a znaczenia rozchodzą się całkowicie. Zawiedzione oczekiwanie zostaje pokazane samą fonetyką.
Nazwy miejscowości jako zdania
Nie opowiadajcie tego w Gat ani nie płaczcie. Tarzajcie się w prochu, w domu Afra.
Mi 1,10
Micheasz układa listę miast, w której każda nazwa zostaje zestawiona z podobnie brzmiącym słowem. W tym wersecie zakaz opowiadania w Gat brzmi obok czasownika נָגַד (nagad) — oznajmiać, a nazwa Bet-Leafra obok rzeczownika עָפָר (afar, H6083) — proch, z którego wzięte jest polecenie tarzania się. Nazwa własna staje się częścią wyroku.
Po co to prorokom
Chwałą Boga jest sprawę taić, ale chwałą królów – dociekać sprawy.
Prz 25,2
Powodów jest kilka i żaden nie jest ozdobny. W kulturze przekazu ustnego podobieństwo brzmienia trzyma zdanie w pamięci lepiej niż argument. Gra słów wymusza też chwilę zatrzymania: słuchacz sam musi domknąć skojarzenie, więc wynik jest jego, a nie tylko podany. Wreszcie łączy obraz z wyrokiem w jedną całość, której nie da się rozdzielić przy powtarzaniu.
Mówiłem przez proroków, mnożyłem widzenia i przez proroków podawałem przypowieści.
Oz 12,10
Czego nie wiemy
Nie wiemy, czy słuchacze zawsze wychwytywali te pary, ani jak brzmiała ówczesna wymowa — zapis samogłosek jest o wiele późniejszy niż same wyrocznie. Nie wiemy, ile takich gier przepadło bezpowrotnie w miejscach, gdzie nie mamy punktu zaczepienia.
Bywa też, że podobieństwo jest przypuszczeniem, a nie faktem widocznym w tekście. Przy dzbanie kupowanym u garncarza rzeczownik hebrajski brzmi בַּקְבֻּק (bakbuk, H1228) i bywa wiązany z dźwiękiem nalewania lub rozbijania, ale sam werset takiego związku nie stwierdza.
Tak mówi Pan: Idź i kup dzban gliniany od garncarza, weź ze sobą kilka osób spośród starszych ludu i starszych kapłanów; Wyjdź do doliny syna Hinnom, która znajduje się przy wejściu do Bramy Wschodniej, i głoś tam słowa, które do ciebie będę mówić.
Jr 19,1-2
Odnotowujemy więc formę i zostawiamy pytanie otwarte, zamiast dopisywać do tekstu efekt, którego on nie deklaruje.
Zobacz też: Cedaka (צְדָקָה) — co znaczy „sprawiedliwość” po hebrajsku · Ezechiel · Micheasz
