Miejsce i data
Księga Ezechiela zaczyna się od czegoś, czego nie ma w większości ksiąg prorockich: od dokładnej daty i od podania współrzędnych.
I stało się w trzydziestym roku, w czwartym miesiącu, piątego dnia tego miesiąca, gdy byłem wśród uprowadzonych nad rzeką Kebar, że otworzyły się niebiosa i miałem widzenie Boże. Piątego dnia tego miesiąca – był to piąty rok od uprowadzenia do niewoli króla Jojakina; Słowo Pana doszło wyraźnie do kapłana Ezechiela, syna Buziego, w ziemi Chaldejczyków nad rzeką Kebar, a była nad nim ręka Pana.
Ez 1,1-3
Trzy informacje z tych wersetów decydują o odczytaniu całej wizji. Ezechiel jest kapłanem, a więc człowiekiem wykształconym w służbie świątynnej. Znajduje się w Babilonii, nad kanałem Kebar, wśród uprowadzonych. I to właśnie tam, a nie w Jerozolimie, spotyka go widzenie Boże.
Język pełen zastrzeżeń
Opis, który następuje, jest w Piśmie osobliwy pod względem gramatycznym. Prorok niemal nigdy nie mówi, czym coś jest — mówi, do czego to było podobne.
I spojrzałem, a oto gwałtowny wiatr nadszedł od północy, a z nim wielka chmura, ogień pałający oraz blask dokoła niego, a z jego środka widoczne było coś jakby blask bursztynu – ze środka ognia.
Ez 1,4
Zwrot o czymś przypominającym blask bursztynu jest typowy dla całego rozdziału. Podobnie przy istotach żywych.
Także ze środka ukazało się coś na kształt czterech istot żywych. A wyglądały tak: miały one postać człowieka. Każda z nich miała po cztery twarze i każda po cztery skrzydła.
Ez 1,5-6
Nie są to ludzie ani zwierzęta; mają postać człowieka, cztery twarze i cztery skrzydła. Prorok opisuje coś, dla czego nie ma nazwy, i robi to przez porównania do rzeczy znanych. Podobnie z kołami.
A gdy się przypatrywałem tym istotom żywym, oto znajdowało się jedno koło na ziemi przy tych czterech istotach mających cztery twarze; Wygląd tych kół i ich wykonanie były jak blask berylu i wszystkie cztery koła miały jednakowy kształt, a tak wyglądały i tak były wykonane, jakby jedno koło było w środku drugiego koła;
Ez 1,15-16
Konstrukcja koła wewnątrz koła bywa rysowana na wiele sposobów i żaden rysunek nie jest wierny, bo tekst nie podaje geometrii, tylko wrażenie. Kto próbuje z Ez 1 zrobić schemat techniczny, dopisuje do tekstu dane, których w nim nie ma.
Tron na szczycie
Piętrzenie zastrzeżeń osiąga szczyt tam, gdzie opis dochodzi do samej góry.
A ponad sklepieniem, które było nad ich głową, było coś podobnego do tronu, z wyglądu jak kamień szafiru. I u góry, na tym, co było podobne do tronu, znajdowało się coś z wyglądu przypominające człowieka. I widziałem jakby kolor bursztynu niczym ogień wewnątrz niego wokoło; od jego bioder wzwyż i od jego bioder w dół widziałem coś, co wyglądało jak ogień, a wokół niego blask. Jak widok tęczy, która pojawia się w chmurze w dzień deszczowy, tak wyglądał blask wokoło. To było widzenie podobieństwa chwały Pana. A gdy ją zobaczyłem, upadłem na twarz i usłyszałem głos mówiącego.
Ez 1,26-28
Warto policzyć ostrożności w tym jednym fragmencie: coś podobnego do tronu, coś z wyglądu przypominające człowieka, coś, co wyglądało jak ogień, widzenie podobieństwa chwały. Prorok nie mówi, że widział Boga. Mówi, że widział podobieństwo chwały — czyli trzy stopnie oddalenia od orzeczenia wprost. Ta ostrożność nie jest nieporadnością. Jest zgodna z zasadą, że Boga nie da się przedstawić, i chroni czytelnika przed zrobieniem z opisu obrazu do naśladowania.
Po co ruchome koła
Treść teologiczna tej wizji leży nie w wyglądzie, lecz w jednej właściwości: przedstawiony tron się porusza. W ówczesnym rozumieniu bóstwo było związane z miejscem i ze świątynią. Wygnańcy mieli więc prawo sądzić, że oddalając się od Jerozolimy, oddalili się od Boga — a przynajmniej od możliwości kontaktu z nim. Wizja odpowiada na to bez słowa wyjaśnienia: tron przyjeżdża nad Kebar.
Ta sama myśl wraca w księdze wprost, w krótkim zdaniu skierowanym do wygnańców.
Dlatego mów: Tak mówi Pan Bóg: Chociaż wygnałem ich daleko pomiędzy pogan i chociaż rozproszyłem ich po krajach, jednak przez krótki czas będę dla nich świątynią w krajach, do których przybędą.
Ez 11,16
Ruchomość tronu ma jednak drugą, groźniejszą stronę. Skoro chwała może przybyć, to może też odejść — i dokładnie to Ezechiel zobaczy kilka rozdziałów dalej w samej świątyni.
Potem chwała Pana odeszła od progu domu i stanęła nad cherubinami.
Ez 10,18
Dopiero na końcu księgi, w wizji odbudowanego domu, następuje ruch powrotny.
Gdy chwała Pana weszła do domu przez bramę wschodnią; Wtedy uniósł mnie duch i wprowadził na dziedziniec wewnętrzny, a oto dom był pełen chwały Pana.
Ez 43,4-5
Rydwan z rozdziału 1 jest więc początkiem historii, która ma trzy etapy: przybycie do wygnańców, odejście ze świątyni i powrót. Bez zrozumienia tej ruchomości cały opis zostaje sprowadzony do niezrozumiałego widowiska.
Echo w Apokalipsie
Objawienie Jana korzysta z tego samego repertuaru obrazów, choć w skrócie.
I zaraz znalazłem się w zachwyceniu ducha. A oto w niebie stał tron, a na tronie ktoś siedział. A ten, który siedział, podobny był z wyglądu do kamienia jaspisowego i karneolowego, a dokoła tronu była tęcza podobna z wyglądu do szmaragdu.
Ap 4,2-3
Powtarzają się: tron, ktoś na nim siedzący, porównania do kamieni szlachetnych i tęcza. Podobieństwo jest wyraźne i nie wynika z zapożyczenia literackiego, tylko z tego, że obie księgi opisują to samo, tym samym sposobem — przez porównanie do rzeczy widzialnych.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, czym są istoty żywe z tego rozdziału. Ezechiel nazwie je później cherubinami, ale nie tłumaczy ich natury ani zadania poza tym, że towarzyszą tronowi. Wszystko, co się o nich dodaje, pochodzi spoza tekstu.
Nie wiemy, od czego liczony jest trzydziesty rok z pierwszego wersetu. Podana obok data od uprowadzenia Jojakina jest jednoznaczna, ale ta pierwsza nie ma w tekście punktu odniesienia — proponowano wiek proroka i inne rachuby, i żadnej z nich księga nie potwierdza.
Nie wiemy wreszcie, ile z tego opisu jest przekładalne na cokolwiek widzialnego. Sam prorok zbudował zdania tak, żeby tego nie przesądzić. Uczciwa lektura zatrzymuje się w tym samym miejscu, w którym zatrzymał się on.
Zobacz też: Księga Ezechiela · Objawienie Jana · Ezechiel
