Rzeczownik entole (ἐντολή, G1785) występuje w Nowym Testamencie sześćdziesiąt dziewięć razy. Oznacza polecenie wydane komuś konkretnemu w konkretnej sprawie. To nie jest synonim nomos (νόμος, G3551, 198 wystąpień), które nazywa Prawo jako całość, jako porządek i jako korpus tekstu. Różnica jest gramatyczna i policzalna: entole daje się policzyć, nomos nie.
Świeckie użycie zdradza zakres
Najwięcej o zakresie słowa mówią miejsca, w których nie chodzi wcale o Torę. Naczelni kapłani wydają entole w sprawie ujęcia człowieka, a Paweł otrzymuje entole dotyczące terminu podróży współpracowników.
A naczelni kapłani i faryzeusze wydali nakaz, aby, jeśli ktoś się dowie, gdzie jest, oznajmił to, żeby go mogli schwytać.
J 11,57
Ci, którzy towarzyszyli Pawłowi, odprowadzili go aż do Aten i powrócili, otrzymawszy polecenie dla Sylasa i Tymoteusza, żeby jak najszybciej przyszli do niego.
Dz 17,15
UBG oddaje te miejsca jako nakaz i polecenie, a nie przykazanie — słusznie, bo po polsku przykazanie brzmi wyłącznie religijnie. Ale to znaczy, że polski czytelnik nie ma jak zobaczyć, że jest to jedno słowo. Kol 4,10 mówi o poleceniu w sprawie przyjęcia Marka i również ono jest entole.
Policzalność
Skoro entole daje się policzyć, można pytać, które jest pierwsze, które największe, które najmniejsze. Cały ten typ pytań w Ewangeliach opiera się na tym rzeczowniku.
Nauczycielu, które przykazanie w prawie jest największe?
Mt 22,36
Znasz przykazania: Nie będziesz cudzołożył, nie będziesz zabijał, nie będziesz kradł, nie będziesz mówił fałszywego świadectwa, nie będziesz oszukiwał, czcij swego ojca i matkę.
Mk 10,19
Kto by więc złamał jedno z tych najmniejszych przykazań i uczyłby tak ludzi, będzie nazwany najmniejszym w królestwie niebieskim. A kto by je wypełniał i uczył, ten będzie nazwany wielkim w królestwie niebieskim.
Mt 5,19
Zwróćmy uwagę na Mk 10,19: Mesjasz nie wylicza tam Prawa, tylko przykazania — pojedyncze pozycje z drugiej tablicy Dekalogu. Gdyby użyto nomos, zdanie znaczyłoby coś innego.
Napięcie w listach
Rozróżnienie tłumaczy zdania, które bez niego wyglądają na sprzeczne. Paweł potrafi w jednym wierszu odmówić znaczenia obrzezaniu i zarazem zażądać zachowywania przykazań Boga.
Obrzezanie nic nie znaczy i nieobrzezanie nic nie znaczy, tylko zachowywanie przykazań Boga.
1Kor 7,19
Jeśli czytać to jako Prawo kontra przykazania, wychodzi absurd, bo obrzezanie jest w Torze poleceniem. Jeśli czytać przez entole, wychodzi zdanie o hierarchii i o adresacie: coś, co dla poganina w Mesjaszu nie jest wymagane, nie unieważnia tego, że wymagane jest posłuszeństwo poszczególnym poleceniom Boga.
Czcij swego ojca i matkę – jest to pierwsze przykazanie z obietnicą;
Ef 6,2
Podobnie działa Hbr 7,18. Zdanie mówi o usunięciu poprzedniego przykazania, a więc jednej pozycji dotyczącej kapłaństwa, i używa rzeczownika entole, nie nomos.
Zostało więc zniesione poprzednie przykazanie z powodu jego słabości i nieużyteczności.
Hbr 7,18
Co ginie po polsku
Ginie różnica skali. Polskie przykazanie i polskie prawo w potocznym odbiorze zlewają się w jedno: mówi się, że przykazania to Prawo, i odwrotnie. Grecki tekst konsekwentnie ich nie zlewa. Przez to polski czytelnik nie widzi, że wypowiedzi o zniesieniu czegoś dotyczą raz pojedynczej pozycji, raz całego porządku — a to są dwa różne twierdzenia. Ginie także świeckie tło słowa: nakaz aresztowania z J 11,57 i przykazanie z Dekalogu są w oryginale tym samym rzeczownikiem, co odbiera terminowi aurę wyłącznie kultową.
Co sporne
Ap 12,17 i Ap 14,12 mówią o zachowujących przykazania Boga. Rozróżnienie entole i nomos pokazuje, że mowa o policzalnych poleceniach, a nie o abstrakcyjnej pobożności. Nie pokazuje jednak, o które konkretnie polecenia chodzi ani jaki jest ich zakres dla nie-Żydów. To pytanie rozstrzyga się z całości Pisma i na nim przebiega realny spór. Leksyka wyznacza tu ramę, nie wynik.
Tu jest cierpliwość świętych, tu są ci, którzy zachowują przykazania Boga i wiarę Jezusa.
Ap 14,12
Czego nie wiemy
Nie wiemy, jak dokładnie przebiegała w I wieku granica między słownictwem prawnym a potocznym; możliwe, że dla części mówiących entole i nomos bywały wymienne, choć w tekstach Nowego Testamentu takie mieszanie jest rzadkie. Nie wiemy, ilu przykazań dotyczyło pytanie z Mt 22,36 w rozumieniu pytającego — tekst nie podaje żadnej liczby, a wszystkie liczby krążące w tradycji pochodzą z dokumentów późniejszych. Nie wiemy wreszcie, czy autorzy Nowego Testamentu utrzymywali to rozróżnienie świadomie jako regułę stylistyczną, czy po prostu tak wtedy mówiono.
Zobacz też: Mesjasz (Maszijach) · Obrzezanie (brit mila) · Paweł — znaczenie imienia
