Przepis nie tworzył handlu ludźmi ani nie zachęcał do oddawania dzieci. Regulował sytuację, która w ubogim społeczeństwie zdarzała się i tak: zadłużona rodzina oddawała córkę do zamożniejszego domu, zwykle z zamiarem, że zostanie tam żoną gospodarza lub jego syna. Tora wchodzi w tę praktykę i nakłada na nabywcę obowiązki, a dziewczynie daje trzy nienaruszalne prawa oraz drogę wyjścia bez żadnej opłaty. To ograniczenie istniejącego zwyczaju, nie jego ustanowienie.
Jak brzmi przepis o sprzedaniu córki?
Pierwsze zdanie przepisu rzeczywiście uderza.
Jeśli zaś kto sprzeda swoją córkę, aby była niewolnicą, nie odejdzie ona, jak odchodzą niewolnicy.
Wj 21,7
Nie da się tego złagodzić i nie ma po co próbować. Tekst zakłada świat, w którym ojciec mógł tak postąpić, i nie wypowiada o tym samym w sobie żadnej oceny. Ale zdanie się na tym nie kończy, a dalszy ciąg zmienia obraz.
Jeśli zaś kto sprzeda swoją córkę, aby była niewolnicą, nie odejdzie ona, jak odchodzą niewolnicy. Jeśli się nie spodoba swemu panu, który zamierzał ją poślubić, niech pozwoli, aby została odkupiona. Nie ma prawa sprzedać jej obcemu ludowi, ponieważ zrobiłby jej krzywdę.
Wj 21,7-8
Gospodarz nie może jej odsprzedać obcemu ludowi. Uzasadnienie jest podane wprost: zrobiłby jej krzywdę. To rzadki przypadek, gdy Tora sama tłumaczy powód zakazu — i powodem jest dobro dziewczyny, nie interes stron transakcji.
Jakie prawa miała sprzedana córka w domu pana?
Dalej przepis przechodzi do statusu, jaki dziewczyna ma w tym domu.
A jeśli przeznaczył ją dla swego syna, to postąpi z nią według prawa córek. Jeśli weźmie sobie za żonę jeszcze inną, nie umniejszy jej pożywienia, jej ubrania ani prawa małżeńskiego. A jeśli nie zapewni jej tych trzech rzeczy, wtedy wyjdzie ona darmo bez okupu.
Wj 21,9-11
Jeśli przeznaczono ją synowi, ma być traktowana jak córka, a nie jak służąca. Jeśli mężczyzna weźmie kolejną żonę, nie wolno mu uszczuplić jej pożywienia, odzieży ani pożycia małżeńskiego. A jeśli którejkolwiek z tych trzech rzeczy nie zapewni, dziewczyna wychodzi wolna i nikt nie może żądać za nią pieniędzy. To jest sedno całego przepisu: nabywca ponosi ryzyko, ona nie. Zaniedbanie kosztuje go wszystko, co zapłacił.
Jak Tora ograniczała niewolę za długi?
Ten fragment nie stoi sam. Tora traktuje niewolę za długi jako stan tymczasowy i obwarowuje go terminami oraz obowiązkiem wyposażenia wychodzącego.
Jeśli zaprzeda ci się twój brat, Hebrajczyk lub Hebrajka, a będzie ci służyć przez sześć lat, to w siódmym roku wypuścisz go od siebie na wolność. A gdy wypuścisz go od siebie na wolność, nie wypuścisz go z pustymi rękami. Hojnie go obdarujesz ze swego bydła, klepiska i tłoczni. Dasz mu z tego, w czym pobłogosławił cię Pan, twój Bóg.
Pwt 15,12-14
Nie chodzi więc o własność człowieka, lecz o pracę w zamian za dług, zakończoną wypłatą. Księga Kapłańska idzie dalej i zakazuje traktowania Izraelity jak niewolnika.
Jeśli też zubożeje twój brat przy tobie i zaprzeda się tobie, nie będziesz go obarczał niewolniczą pracą; Będzie u ciebie jako najemnik i jako przybysz; aż do roku jubileuszowego będzie ci służyć.
Kpł 25,39-40
W świecie, gdzie niewypłacalny dłużnik ginął albo trafiał w ręce wierzyciela na zawsze, taki zestaw przepisów był ograniczeniem, a nie przyzwoleniem.
Co się działo, gdy tych przepisów nie stosowano?
Pismo pokazuje też, jak to wyglądało, gdy przepisów nie stosowano. Nehemiasz zapisuje skargę ludzi, którym zabrano ziemię i dzieci.
A przecież nasze ciało jest jak ciało naszych braci, a nasi synowie są jak ich synowie. A jednak to my musimy oddać naszych synów i nasze córki w niewolę i niektóre z naszych córek są już zaprzedane w niewolę, a my nie mamy siły w naszych rękach, aby je odkupić, gdyż nasze pola i winnice należą do innych.
Ne 5,5
To nie jest opis działania Tory, tylko opis jej łamania — i tak właśnie ocenia rzecz Nehemiasz, który każe długi darować, a zabranych oddać. Dowodzi to, że sama możliwość nadużycia była w Izraelu rozpoznawana jako zło, a nie jako normalny bieg rzeczy.
Co z tą instytucją robią listy apostolskie?
Kierunek widać dopiero, gdy zestawi się całość. Prawo najpierw ogranicza, potem chroni, a w listach apostolskich znika sam podział, na którym opierała się cała instytucja.
Nie ma Żyda ani Greka, nie ma niewolnika ani wolnego, nie ma mężczyzny ani kobiety; wszyscy bowiem jedno jesteście w Chrystusie Jezusie.
Ga 3,28
To nie jest unieważnienie Tory, lecz doprowadzenie do końca tego, co Tora zaczęła: człowiek nigdy nie był tu towarem, tylko kimś, komu prawo przypisuje roszczenia.
Czego nie wiemy
Tekst nie mówi, czy dziewczyna miała jakikolwiek głos w decyzji ojca, i nie zapisuje ani jednego przypadku, w którym pytano ją o zgodę. Nie wiemy, jak często ten przepis w ogóle stosowano ani ile takich rodzin faktycznie było. Tora nie tłumaczy również, dlaczego dopuściła tę praktykę zamiast jej zakazać — podaje warunki i sankcje, a milczy o powodzie. Wypełnianie tego milczenia domysłem o Bożej pedagogice wobec twardych ludzi jest już naszym dopowiedzeniem, a nie treścią tekstu, i lepiej to powiedzieć wprost niż udawać, że odpowiedź w Piśmie stoi.
Zobacz też: Tora (תּוֹרָה) — co znaczy „prawo” po hebrajsku · Księga Kapłańska · Nehemiasz
