Tekst od pierwszego zdania nazywa to próbą, a jej wynik pokazuje, że doprowadzenie sprawy do końca nie było zamiarem. Anioł zatrzymuje rękę Abrahama, a zamiast Izaaka ginie baran, którego Bóg sam dostarcza. Napięcie jednak pozostaje i nie da się go usunąć: przez trzy dni drogi Abraham szedł, wierząc, że ma zabić syna, i nie wiedział, że nóż zostanie zatrzymany. Pismo w innych miejscach nazywa ofiary z dzieci obrzydliwością, której Bóg nigdy nie żądał — i to zestawienie jest realnym problemem tego fragmentu, a nie wymysłem krytyków.
Co narrator mówi czytelnikowi, zanim padnie rozkaz?
Po tych wydarzeniach Bóg wystawił Abrahama na próbę i powiedział do niego: Abrahamie! A on odpowiedział: Oto jestem. I Bóg powiedział: Weź teraz swego syna, twego jedynego, którego miłujesz, Izaaka, idź do ziemi Moria i tam złóż go na ofiarę całopalną na jednej górze, o której ci powiem.
Rdz 22,1-2
Narrator uprzedza czytelnika, zanim padnie rozkaz: to jest próba. Abraham tej informacji nie miał — my ją mamy. Sposób opowiadania jest więc świadomy i ma budować napięcie, którego bohater doświadcza w pełni, a czytelnik tylko częściowo. Warto też zauważyć, jak rozkaz jest sformułowany: syn zostaje wymieniony czterema określeniami, jakby każde z nich miało dołożyć ciężaru. Nic tu nie jest złagodzone.
Czego dotyczyła ta próba według słów anioła?
Lecz Anioł Pana zawołał do niego z nieba: Abrahamie, Abrahamie! A on odpowiedział: Oto jestem. Anioł powiedział: Nie podnoś ręki na chłopca i nic mu nie czyń, bo teraz wiem, że boisz się Boga i nie odmówiłeś mi swego jedynego syna.
Rdz 22,11-12
Zatrzymanie następuje w ostatniej możliwej chwili i zawiera wyjaśnienie celu: teraz wiem, że boisz się Boga. Test dotyczył więc bojaźni, czyli tego, czy Abraham odda Bogu to, co dostał od Niego samego, wraz z całą obietnicą, która na tym dziecku wisiała. Rozwiązanie przychodzi natychmiast.
A Abraham podniósł swe oczy i spojrzał, a oto za nim baran zaplątał się rogami w zaroślach. Abraham poszedł więc i wziął barana, i złożył go na ofiarę całopalną zamiast swego syna. I Abraham nadał temu miejscu nazwę: Pan upatrzy. Dlatego po dziś dzień mówią: Na górze Pana będzie upatrzony.
Rdz 22,13-14
Baran, którego Abraham nie przyniósł ze sobą, staje się ofiarą zamiast syna. Nazwa nadana miejscu zapisuje, co się tam wydarzyło: Bóg upatrzył. To jest pierwsze w Piśmie tak wyraźne pokazanie zastępstwa — jeden ginie, żeby drugi żył — i późniejsze księgi wracają do tego obrazu.
Na co liczył Abraham, idąc na górę Moria?
Przez wiarę Abraham, wystawiony na próbę, ofiarował Izaaka. On, który otrzymał obietnicę, złożył w ofierze jednorodzonego syna; On, któremu powiedziano: W Izaaku będzie nazwane twoje potomstwo; Uważał, że Bóg może nawet wskrzesić z martwych, skąd go też otrzymał na podobieństwo zmartwychwstania.
Hbr 11,17-19
List do Hebrajczyków podaje rozwiązanie zagadki od strony Abrahama: uznał, że Bóg może wskrzesić z martwych. To zgadza się z tym, co Abraham mówi sługom przed wejściem na górę — że wrócą obaj. Nie szedł więc pożegnać syna, tylko oddać go z przekonaniem, że obietnica nie może upaść. To nie usuwa ciężaru sceny, ale wyjaśnia, dlaczego Abraham w ogóle poszedł.
Czy Bóg nie potępia ofiar z dzieci u Jeremiasza?
Przez proroka Jeremiasza Bóg mówi o ofiarach z dzieci dwa razy i za każdym razem tak samo mocno.
Ponadto zbudowali wyżyny Tofet, która jest w dolinie syna Hinnom, aby palić swoich synów i swoje córki w ogniu, czego nie nakazałem i co nie przyszło mi nawet na myśl.
Jr 7,31
I pobudowali wyżyny Baalowi, aby spalić swoich synów w ogniu jako całopalenia dla Baala, czego im nie nakazałem ani nie mówiłem i co nie przyszło mi nawet na myśl.
Jr 19,5
Sformułowanie jest kategoryczne: nie nakazałem i nie przyszło mi to nawet na myśl. To samo powtarza Tora.
Nie uczynisz tak Panu, swemu Bogu, gdyż wszystko, czym brzydzi się Pan i czego nienawidzi, czynili swoim bogom; nawet swoich synów i swoje córki palili w ogniu dla swoich bogów.
Pwt 12,31
Jak więc rozkaz z Księgi Rodzaju ma się do tych zdań? Zwykła odpowiedź brzmi, że Jeremiasz mówi o kulcie stale praktykowanym w dolinie Hinnom, o ofiarach składanych Baalowi i Molochowi, a nie o jednorazowej próbie, której Bóg sam nie dopuścił do końca. Rozróżnienie jest sensowne i trzyma się kontekstu obu ksiąg. Ale nie zamyka pytania, bo rozkaz padł naprawdę, a Abraham naprawdę podniósł nóż. Pismo tego napięcia nie komentuje ani razu.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, co Bóg zrobiłby, gdyby Abraham odmówił. Tekst nie stawia tego pytania i nie ma w nim żadnej podstawy do odpowiedzi.
Nie wiemy, ile lat miał wtedy Izaak. Niósł drewno na całopalenie, więc nie był małym dzieckiem, ale wieku Pismo nie podaje.
Nie wiemy, co Izaak myślał ani co powiedział po tym wszystkim. Zadaje jedno pytanie o baranka i od tego momentu milczy do końca rozdziału.
Nie wiemy wreszcie, dlaczego próba musiała mieć akurat taką formę. Pismo podaje jej wynik i jej cel, lecz nigdzie nie tłumaczy, dlaczego to była jedyna droga do sprawdzenia tego, co miało zostać sprawdzone.
Zobacz też: Tora (תּוֹרָה) — co znaczy „prawo” po hebrajsku · List do Hebrajczyków · Abraham · Izaak · Jeremiasz — znaczenie imienia
