Znak miał pokazać, jak wygnańcy będą jedli nieczysty chleb wśród obcych narodów — Bóg podaje to znaczenie w tym samym zdaniu, w którym wydaje polecenie. Najważniejsze w całej scenie jest jednak to, co następuje potem. Prorok protestuje, powołując się na to, że nigdy nie splamił się nieczystym pokarmem, a Bóg natychmiast zmienia polecenie na łajno bydlęce, czyli zwykłe paliwo używane w tamtych stronach. Tekst zapisuje więc nie tylko nakaz, ale i jego zmianę po sprzeciwie człowieka.
Co oznaczał chleb pieczony na ludzkich odchodach?
Znaczenie nie jest tu przedmiotem domysłów, bo pada zaraz po nakazie.
Chleb będziesz jadł jak podpłomyki jęczmienne, upieczesz go na ich oczach na ludzkich odchodach. I Pan powiedział: Tak synowie Izraela będą jeść swój nieczysty chleb wśród pogan, do których ich wypędzę.
Ez 4,12-13
Chodzi o obraz wygnania: życie w warunkach, w których nie da się zachować czystości rytualnej, bo nie panuje się nad niczym. Ezechiel odgrywa to, co czeka jego rodaków. Cały ten rozdział jest zresztą serią takich odgrywanych scen — makieta oblężonego miasta, leżenie na boku przez wyznaczoną liczbę dni, odważanie porcji jedzenia.
Dlaczego Bóg zmienił polecenie po proteście proroka?
To, co dzieje się dalej, jest w Piśmie rzadkie i warto tego nie przeoczyć.
I powiedziałem: Ach, Panie Boże! Oto moja dusza nigdy się nie splamiła: od mojego dzieciństwa aż do tej pory nie jadłem padliny ani tego, co zwierzę rozszarpało; żadne mięso obrzydłe nie weszło do moich ust. Ale on powiedział do mnie: Oto daję ci odchody wołowe zamiast odchodów ludzkich, abyś sobie na nich upiekł chleb.
Ez 4,14-15
Prorok mówi wprost, że nigdy się nie splamił, i to wystarcza. Bóg zmienia polecenie od razu, bez wyrzutu i bez kary. Znak zostaje zachowany — chleb nadal będzie pieczony na odchodach, a więc w warunkach uwłaczających — ale bez przekroczenia sumienia człowieka, który przez całe życie strzegł czystości. Kto czyta ten fragment tylko do wersetu o ludzkich odchodach, pomija połowę sceny i wyciąga wnioski z tekstu, którego nie doczytał.
Jakie położenie Jerozolimy ten znak zapowiadał?
Reszta rozdziału wyjaśnia, o jakim położeniu mowa.
Potem powiedział do mnie: Synu człowieczy, oto ja zniszczę zapas chleba w Jerozolimie, tak że będą jedli chleb w odważonej ilości i w zmartwieniu i będą pić wodę w odmierzonej ilości i z przerażeniem; Aby im brakowało chleba i wody, aby każdy z nich był przerażony i niszczał w swoich nieprawościach.
Ez 4,16-17
Chleb w odważonej ilości, woda odmierzana, jedzenie w zmartwieniu i przerażeniu. To opis oblężenia i tego, co po nim nastąpi. Znak z chlebem nie jest więc obrzydliwością dla efektu, lecz obrazem niedostatku, w którym człowiek je to, co ma, i przygotowuje to na tym, co znajdzie.
Ten sam motyw nieczystego pokarmu na obczyźnie pojawia się u innego proroka.
Nie będą mieszkać w ziemi Pana, ale Efraim wróci do Egiptu i w Asyrii będą jedli nieczyste rzeczy. Nie będą wylewali Panu ofiar z wina, nie będą mu one przyjemne. Ich ofiary będą dla nich jak chleb żałoby; wszyscy, którzy będą z niego jedli, będą nieczyści. Ich chleb bowiem za ich dusze nie wejdzie do domu Pana.
Oz 9,3-4
Nieczystość jest tu skutkiem wygnania, a nie wyborem. Człowiek wyrwany z ziemi przymierza traci dostęp do tego, co czyste, i to właśnie miał pokazać Ezechiel.
Czy to polecenie łamie przepis Tory o czystości obozu?
Sprzeciw wobec tej sceny opiera się na dwóch rzeczach. Pierwszą jest samo brzmienie nakazu.
Chleb będziesz jadł jak podpłomyki jęczmienne, upieczesz go na ich oczach na ludzkich odchodach.
Ez 4,12
Drugą przepis Tory o zachowaniu czystości obozu.
I wśród swoich przyborów będziesz miał łopatkę; a gdy wyjdziesz na zewnątrz za potrzebą, wykopiesz nią dołek, potem odwrócisz się i przykryjesz swoje nieczystości.
Pwt 23,13
Prawo nakazywało zakopywanie nieczystości, więc polecenie z Księgi Ezechiela wygląda na sprzeczne z Torą. Trzeba jednak zauważyć, że przepis z Powtórzonego Prawa dotyczy obozu wojennego i jego świętości, a nie zakazuje używania odchodów jako opału, co w tamtych stronach było powszechne przy braku drewna. Bardziej istotne jest jednak co innego: Bóg tego polecenia nie podtrzymał. Zmienił je, gdy prorok się sprzeciwił. Ostatecznie więc nakaz, na którym opiera się zarzut, nie został wykonany.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, dlaczego pierwsze polecenie w ogóle padło, skoro zostało zmienione — tekst nie tłumaczy tego ani słowem. Nie wiemy, czy Ezechiel wykonywał ten znak publicznie przez cały wyznaczony czas, ani jak reagowali wygnańcy. Nie wiemy też, czy protest proroka był przewidziany jako część sceny, czy był jego własnym odruchem. Pismo zapisuje przebieg, ale nie wyjaśnia zamiaru.
Jedno wynika z tej sceny bez żadnych wątpliwości i warto to zauważyć na koniec. Prorok nie milczał, gdy polecenie uderzało w to, czego strzegł przez całe życie, a Bóg jego sprzeciwu nie odrzucił ani nie ukarał. Posłuszeństwo w Piśmie nie oznacza więc bezgłośnego wykonania każdego zdania.
