To jeden z niewielu obrazów prorockich, którego nie trzeba odgadywać. Wyjaśnienie jest w tym samym rozdziale i pochodzi od Tego, kto wizję pokazał. Mimo to fragment bywa źródłem nieporozumień, bo mówi dwie rzeczy naraz.
Co Ezechiel zobaczył w dolinie pełnej kości?
Ręka Pana była nade mną i on wyprowadził mnie w duchu Pana, i postawił mnie w środku doliny, która była pełna kości; Przeprowadził mnie obok nich dokoła, a oto było ich bardzo dużo na obszarze tej doliny, a oto były bardzo wyschłe. I powiedział do mnie: Synu człowieczy, czy te kości ożyją? Odpowiedziałem: Panie Boże, ty wiesz.
Ez 37,1-3
Warto zauważyć trzy szczegóły. Kości jest bardzo dużo. Są bardzo wyschłe, a więc leżą tam od dawna i nikt ich nie pogrzebał. I prorok zostaje przeprowadzony między nimi dokoła, zanim padnie pytanie — najpierw ma zobaczyć, jak beznadziejnie to wygląda.
Jego odpowiedź na pytanie, czy kości ożyją, jest jedną z najuczciwszych w Piśmie. Nie mówi „tak” ani „nie”. Mówi, że to Bóg wie. Dla kogoś, kto stoi nad grobem bliskiej osoby, to zdanie bywa jedynym możliwym do wypowiedzenia.
Kogo według samego tekstu oznaczają te kości?
I powiedział do mnie: Synu człowieczy, te kości to cały dom Izraela. Oto mówią: Nasze kości wyschły, nasza nadzieja przepadła, jesteśmy zgubieni. Dlatego prorokuj i mów do nich: Tak mówi Pan Bóg: Oto otworzę wasze groby i wyprowadzę was z waszych grobów, ludu mój, i przyprowadzę was do ziemi Izraela.
Ez 37,11-12
Bóg sam mówi, kim są kości: to cały dom Izraela. Podaje też ich zdanie o sobie — wyschliśmy, nadzieja przepadła, jesteśmy zgubieni. To nie jest opis fizycznej śmierci, tylko stanu narodu na wygnaniu, który uznał swoją sprawę za zamkniętą.
Potem powiedz do nich: Tak mówi Pan Bóg: Oto wezmę synów Izraela spośród narodów, do których przybyli, zgromadzę ich zewsząd i przyprowadzę ich do ich ziemi. I uczynię ich jednym narodem w ziemi, na górach Izraela, i jeden król będzie królem nad nimi wszystkimi. Nie będą już dwoma narodami i już nie podzielą się na dwa królestwa.
Ez 37,21-22
Zakończenie potwierdza kierunek. Mowa o zgromadzeniu rozproszonych, o powrocie do ziemi i o jednym królu nad jednym narodem. To zapowiedź polityczna i narodowa, nie opis wskrzeszenia jednostek.
Dlaczego użyto tu języka otwierania grobów?
I poznacie, że ja jestem Panem, gdy otworzę wasze groby i wyprowadzę was z waszych grobów, ludu mój. Włożę w was mojego ducha i ożyjecie, i osadzę was w waszej ziemi. I poznacie, że ja, Pan, to powiedziałem i uczyniłem, mówi Pan.
Ez 37,13-14
Tu jest sedno sprawy. Bóg opisuje odrodzenie narodu językiem otwierania grobów i wyprowadzania z nich. Mógł powiedzieć: zgromadzę was z narodów. Powiedział: otworzę wasze groby. Ten język nie jest przypadkowy i nie jest jedynym takim miejscem w Piśmie.
I powiedział do mnie: Synu człowieczy, te kości to cały dom Izraela. Oto mówią: Nasze kości wyschły, nasza nadzieja przepadła, jesteśmy zgubieni.
Ez 37,11
Ktoś powie, że skoro wykładnia jest podana, to cała reszta jest tylko ozdobą, a wizja nie mówi nic o umarłych. To zastrzeżenie jest uczciwe. Trzeba jednak zauważyć, że obraz działa tylko wtedy, gdy słuchacz wie, co znaczy otwarcie grobu — a więc jeśli zmartwychwstanie nie byłoby dla niego pojęciem znanym, porównanie nie miałoby siły.
A wielu z tych, którzy śpią w prochu ziemi, obudzi się, jedni do życia wiecznego, a drudzy ku hańbie i wiecznej pogardzie.
Dn 12,2
Daniel używa tego samego języka bez żadnej przenośni narodowej: śpiący w prochu budzą się, jedni do życia, drudzy ku hańbie. To pokazuje, że obraz snu, prochu i przebudzenia funkcjonował w Piśmie także dosłownie.
Twoi umarli ożyją, wraz z moim trupem powstaną. Ocućcie się i śpiewajcie, wy, którzy spoczywacie w prochu! Twoja rosa bowiem będzie jak rosa na ziołach, a ziemia wyda umarłych.
Iz 26,19
Izajasz mówi jeszcze wyraźniej o powstaniu umarłych i o ziemi, która ich wyda. Trzy księgi, trzy razy ten sam zestaw obrazów. Nie da się utrzymać tezy, że nadzieja zmartwychwstania pojawia się dopiero w Nowym Testamencie.
Czy wizja mówi o narodzie, czy o zmartwychwstaniu?
Najbezpieczniej tak, jak układa to sam tekst: wizja jest o narodzie, a jej język jest językiem zmartwychwstania. Jedno nie unieważnia drugiego. Kto czyta ją wyłącznie jako zapowiedź powrotu z wygnania, gubi to, dlaczego użyto akurat takich słów. Kto czyta ją wyłącznie jako opis zmartwychwstania, pomija wyjaśnienie podane wprost dwa wersety dalej.
Warto też zauważyć, czego w tej wizji nie ma. Nie ma sceny sądu, nie ma podziału na dwie grupy, nie ma niczego o stanie zmarłych przed przebudzeniem. Ezechiel opisuje ożywienie, a nie to, co je poprzedza.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, czy wizja ma jedno spełnienie, czy dwa. Nie wiemy, kiedy dokładnie dokonuje się zapowiedziane zjednoczenie narodu ani jak się ma do zmartwychwstania powszechnego. Nie wiemy, dlaczego wybrano akurat ten obraz, skoro treść dotyczy powrotu z wygnania. I nie wiemy, ilu z tych, którzy mówili o sobie, że ich nadzieja przepadła, doczekało spełnienia — Pismo tego nie notuje.
Zobacz też: Reszta (szear) — mniejszość, która ocaleje · Izajasz · Ezechiel · Daniel — znaczenie imienia
