Przepis, o który chodzi, jest jednym zdaniem i nie podaje powodu. Wszystko, co można o nim powiedzieć, wynika albo z niego samego, albo z tego, co stoi obok — i te dwa źródła prowadzą w tę samą stronę, choć żadne nie daje pewności.
Co dokładnie zakazuje przepis o brodzie i włosach?
Nie będziecie obcinać włosów dokoła waszej głowy ani nie będziecie przycinać końców swojej brody.
Kpł 19,27
Czynność jest nazwana wąsko: obcinanie włosów dokoła głowy i przycinanie końców brody. Nie pada słowo o goleniu brody w całości, a te dwie rzeczy nie są tym samym. Przepis mówi o krawędziach, o obrysie, o kształcie nadawanym zarostowi, a nie o jego usunięciu.
| Czynność | Co mówi Kpł 19,27 |
|---|---|
| obcinanie włosów dokoła głowy | zakazane |
| przycinanie końców brody | zakazane |
| zgolenie brody w całości | nie jest w przepisie wymienione |
Dlaczego sąsiedni przepis o żałobie zmienia odczytanie zakazu?
Nie będziecie robić żadnych nacięć na swoim ciele za umarłych ani czynić żadnego piętna na sobie. Ja jestem Pan.
Kpł 19,28
Następne zdanie zakazuje nacięć na ciele za umarłych i piętnowania się. To praktyki żałobne znane z religii sąsiadów, a nie sprawy kosmetyczne. Bliskość obu przepisów sugeruje, że i poprzedni dotyczy obrzędu, a nie wyglądu, i tę sugestię wzmacnia opis żałoby Moabu.
Wstąpił do Bajit i do Dibonu, na wyżyny, by płakać. Moab będzie lamentować nad Nebo i Medebą; wszystkie ich głowy będą ogolone, a każda broda będzie obcięta.
Iz 15,2
Ogolone głowy i obcięte brody występują tu jako element lamentu pogańskiego narodu. To samo połączenie wraca u proroków kilka razy. Trzeba jednak zaznaczyć rzecz zasadniczą: Tora nigdzie nie stwierdza, że powodem zakazu jest żałoba obcych narodów. To wniosek z sąsiedztwa i z innych opisów, a nie zdanie przepisu. Kapłanom powtórzono ten sam zakaz w formie jeszcze wyraźniej związanej z żałobą.
Nie będą sobie czynili łysiny na swej głowie ani nie będą golić skrajów swej brody, ani nie będą nacinać swego ciała.
Kpł 21,5
Co znaczyło zgolenie brody w kulturze Izraela?
Chanun wziął więc sługi Dawida, zgolił im brody do połowy, poobcinał ich szaty do połowy, aż do pośladków, i odesłał ich. A gdy doniesiono o tym Dawidowi, wysłał im na spotkanie posłów, ponieważ ci mężczyźni byli bardzo znieważeni. I król powiedział im: Zostańcie w Jerychu, aż wam brody odrosną, a potem wróćcie.
2 Sm 10,4-5
Scena pokazuje, jak mocno broda była w tamtej kulturze związana z godnością mężczyzny. Zgolenie jej do połowy było zniewagą tak dotkliwą, że Dawid kazał posłom przeczekać poza Jerozolimą, aż odrosną. Jest to jednak opis obyczaju, nie przepis, i nie należy z niego robić nakazu noszenia brody.
Po drugiej stronie stoi scena, która niczego nie ocenia, ale pokazuje praktykę.
Faraon kazał więc wezwać Józefa i prędko go wyprowadzono z więzienia. Ostrzygł się, zmienił szaty i przyszedł do faraona.
Rdz 41,14
Józef przed spotkaniem z faraonem ostrzygł się, i tekst nie komentuje tego ani słowem. Zdarzenie jest wcześniejsze niż Synaj, więc nie rozstrzyga o zakresie przepisu, ale pokazuje, że golenie się jako czynność nie było w narracji niczym gorszącym.
Warto też zauważyć, czego w Piśmie brakuje: nie ma ani jednego miejsca, w którym ktoś zostaje upomniany za ogoloną twarz, i ani jednego, w którym broda jest wymieniona jako znak przynależności do ludu. Są za to sceny, w których zgolenie zarostu należy do obrzędu oczyszczenia albo do żałoby.
Czy Pismo nakazuje nosić brodę?
Zakaz jest w tekście związany z określonym sposobem postępowania z zarostem, a nie z jego posiadaniem. Nie ma w Piśmie nakazu noszenia brody i nie ma zakazu golenia się. Jest zakaz przycinania jej końców i obcinania włosów dokoła głowy — i tu zaczyna się prawdziwy problem, bo nikt nie wie, gdzie te końce się zaczynają.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, co dokładnie oznaczają końce brody. Czy chodzi o miejsce, gdzie zarost łączy się z włosami przy skroniach, o linię wzdłuż szczęki, czy o coś jeszcze innego — tekst nie podaje ani granicy, ani miary. Bez tego nie da się powiedzieć, kiedy dokładnie przepis zostaje przekroczony, i nie da się też powiedzieć, że maszynka do golenia go przekracza.
Nie wiemy, czy powodem zakazu była żałobna praktyka narodów ościennych. Wszystko na to wskazuje, ale wskazuje pośrednio, a Tora powodu nie podaje. Nie wiemy wreszcie, jak zakwalifikować golenie całości, skoro przepis mówi o przycinaniu krawędzi — to jest realna luka językowa, a nie wykręt. Kto na jej podstawie ogłasza pełną swobodę albo pełny zakaz, wypełnia ją własnym rozstrzygnięciem.
Zobacz też: Tora (תּוֹרָה) — co znaczy „prawo” po hebrajsku · Dawid · Józef — znaczenie imienia
