Pytanie prawie nigdy nie dotyczy obcego. Dotyczy krewnego, kolegi z pracy, kogoś ze wspólnoty — i dlatego jest trudne. Do tego dochodzi kulturowa niechęć do donoszenia, która w polskich warunkach ma swoje powody historyczne, ale nie jest argumentem z Pisma. Warto więc oddzielić, co w tekstach faktycznie stoi, od tego, co się do nich dokłada.
Czy Tora nakazuje świadkowi zeznawać, czy tylko na to pozwala?
Gdyby ktoś zgrzeszył przez to, że usłyszał przekleństwo i był tego świadkiem lub widział czy dowiedział się o tym, a tego nie oznajmił, będzie obciążony nieprawością;
Kpł 5,1
Przepis nie mówi, że świadkowi wolno zeznać. Mówi, że jeśli wiedział i nie oznajmił, ponosi za to winę. W Torze nie jest to więc pytanie o uprawnienie, tylko o powinność, a milczenie ma nazwę i konsekwencję. Warto zauważyć, jak szeroko ujęte jest samo posiadanie wiedzy: usłyszał, widział albo dowiedział się.
Co Księga Przysłów mówi o milczeniu, gdy ktoś jest krzywdzony?
Jeśli odmówisz ratunku prowadzonym na śmierć i tym, którzy idą na stracenie; Jeśli powiesz: Nie wiedzieliśmy o tym; czy ten, który waży serca, nie rozumie? A ten, który strzeże twojej duszy, nie pozna? I czy nie odda człowiekowi według jego uczynków?
Prz 24,11-12
Zdanie nie precyzuje środków i nie wspomina o urzędzie. Kładzie natomiast odpowiedzialność za bezczynność na tego, kto wiedział, i z góry odrzuca tłumaczenie, że się nie wiedziało.
Komu według Pisma zgłasza się przestępstwo?
Przełożeni bowiem nie są postrachem dla uczynków dobrych, ale złych. A chcesz nie bać się władzy? Czyń dobrze, a będziesz miał od niej pochwałę. Jest bowiem sługą Boga dla twojego dobra. Ale jeśli czynisz zło, bój się, bo nie na próżno nosi miecz, gdyż jest sługą Boga, mszczącym się w gniewie nad tym, który czyni zło.
Rz 13,3-4
Paweł umieszcza karanie zła w rękach władzy i nazywa to służbą. Żeby ta służba mogła być pełniona, ktoś musi władzy o złu powiedzieć — inaczej opis Pawła zawisa w próżni. To argument pośredni, ale realny.
I nie miejcie nic wspólnego z bezowocnymi uczynkami ciemności, ale je raczej strofujcie.
Ef 5,11
Strofowanie, o którym mowa, jest czynnością jawną i skierowaną na zewnątrz. Tekst nie precyzuje jej formy i nie wspomina o postępowaniu karnym, więc nie należy z niego robić instrukcji proceduralnej.
Czy zeznanie to plotkarstwo albo oszczerstwo?
Plotkarz wyjawia tajemnice, ale człowiek wiernego serca ukrywa powierzoną sprawę.
Prz 11,13
Przysłowie mówi o kimś, kto roznosi to, co mu powierzono. Dotyczy gadulstwa i zdrady zaufania, a nie zeznania w sprawie czyjejś krzywdy — sam kontrast plotkarza z człowiekiem wiernego serca pokazuje, o jakiej sytuacji mowa.
Nie będziesz szerzył oszczerstw wśród swego ludu. Nie będziesz nastawał na krew swego bliźniego. Ja jestem Pan.
Kpł 19,16
Ten werset bywa przywoływany jako zakaz mówienia o cudzych czynach, ale jego druga część idzie w przeciwną stronę: zakazuje nastawania na krew bliźniego. Trudno zrobić z niego nakaz milczenia w sytuacji, gdy komuś dzieje się krzywda, skoro krew bliźniego jest w nim tym, co ma być chronione.
Jeśli twój brat zgrzeszy przeciwko tobie, idź, strofuj go sam na sam. Jeśli cię usłucha, pozyskałeś twego brata.
Mt 18,15
To najczęściej używany tekst i najczęściej używany nie na temat. Mowa jest o grzechu popełnionym przeciwko tobie i o postępowaniu wewnątrz wspólnoty. Nie ma tu ani słowa o przestępstwie, o poszkodowanym, który nie jest stroną rozmowy, ani o zastąpieniu zgłoszenia rozmową w cztery oczy. Kto stosuje tę procedurę do przemocy albo do krzywdy wyrządzonej dziecku, przenosi ją na sytuację, o której ona nie mówi, i robi to na własną odpowiedzialność, a nie na podstawie tekstu.
Co grozi temu, kto zgłasza nieprawdę?
I sędziowie dokładnie zbadają sprawę. Jeśli się okaże, że ten świadek jest fałszywym świadkiem, że złożył fałszywe zeznanie przeciwko swemu bratu; Uczynicie mu tak, jak on zamierzał uczynić swemu bratu. I usuniesz zło spośród siebie.
Pwt 19,18-19
Tora traktuje zeznanie poważnie także wtedy, gdy jest fałszywe, i przewiduje dla fałszywego świadka to, co groziło oskarżonemu. Wynika z tego prosta rzecz: zgłasza się to, co się wie, a nie to, czego się domyśla. Podejrzenie i wiedza to w tym systemie dwie różne kategorie.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, jak przełożyć przepisy Tory na dzisiejsze postępowanie karne. Sąd w Torze odbywa się w bramie miasta, wśród ludzi, którzy znają obie strony, a wyrok zapada szybko i lokalnie. Dzisiejsza procedura jest anonimowa, długa i prowadzona przez obcych — Pismo takiego układu nie opisuje i nie mówi, co on zmienia.
Nie wiemy też, co robić, gdy organ, do którego trzeba by się zgłosić, sam jest częścią problemu. Tekst nie przewiduje tego przypadku. Rozstrzygnięte jest natomiast to, że świadek, który wie i milczy, jest w Torze obciążony, i że żaden z wersetów przywoływanych przeciw zgłoszeniom nie mówi o zgłoszeniu przestępstwa.
