Pismo pokazuje zapowiedzi cofnięte po modlitwie albo po nawróceniu i jednocześnie mówi, że Bóg nie jest człowiekiem, by kłamał. Klucz podaje sam Bóg u Jeremiasza: zapowiedź sądu jest z definicji warunkowa, bo jej celem nie jest ogłoszenie wyroku, lecz doprowadzenie do zmiany. Gdy warunek zostaje spełniony, zapowiedź nie musi się wypełnić — i to nie jest zmiana Bożego zdania, tylko wypełnienie zasady wypowiedzianej wcześniej. Zostaje jednak pytanie, którego to nie usuwa: dlaczego Pismo mówi wprost, że Bóg żałował.
Jaką regułę o zmianie zapowiedzi podaje Jeremiasz?
Najważniejszy tekst w tej sprawie jest zarazem najrzadziej cytowany.
Gdy raz ogłoszę przeciwko narodowi i przeciwko królestwu, że je wykorzenię, wywrócę i zniszczę; A jednak ten naród, przeciw któremu mówiłem, odwróci się od swojego zła, będę żałował nieszczęścia, które zamierzam na niego zesłać.
Jr 18,7-8
To jest opis mechanizmu, a nie wyjątek. Gdy Bóg zapowiada zniszczenie, a naród się odwraca, zapowiedź zostaje odwołana. Prorok mówi to jako zasadę ogólną, obowiązującą wszystkie takie ogłoszenia. Kto zna tę regułę, nie zdziwi się żadnym z dalszych przykładów.
Co zmieniło wstawiennictwo Mojżesza po złotym cielcu?
Najbardziej znany przypadek to wstawiennictwo po grzechu złotego cielca.
Pan mówił dalej do Mojżesza: Widziałem ten lud, a oto jest on ludem twardego karku. Teraz więc zostaw mnie, aby się rozpalił mój gniew na nich i abym ich zgładził, a z ciebie uczynię wielki naród. I Mojżesz modlił się do Pana, swego Boga, i powiedział: Dlaczego, Panie, rozpala się twój gniew przeciwko twemu ludowi, który wyprowadziłeś z ziemi Egiptu wielką mocą i potężną ręką?
Wj 32,9-11
Zwróćmy uwagę na jeden szczegół, który zwykle umyka: Bóg mówi Mojżeszowi, żeby Go zostawił. To zdanie samo w sobie jest zaproszeniem do wstawiennictwa — trudno inaczej wytłumaczyć, dlaczego ktoś zapowiada, co zamierza zrobić, i prosi, by mu nie przeszkadzać. Mojżesz to rozumie i nie odchodzi.
I Pan żałował nieszczęścia, które miał zesłać na swój lud.
Wj 32,14
Tekst mówi bez ogródek, że Bóg pożałował nieszczęścia. Nie da się tego przetłumaczyć na nic delikatniejszego i nie warto próbować.
Dlaczego Ezechiasz dostał piętnaście lat życia więcej?
Drugi przykład jest jeszcze wyraźniejszy, bo zapowiedź była bezwarunkowa w brzmieniu.
W tych dniach Ezechiasz śmiertelnie zachorował. Przyszedł do niego prorok Izajasz, syn Amosa, i powiedział mu: Tak mówi Pan: Rozporządź swym domem, bo umrzesz i nie będziesz żył. Wtedy Ezechiasz odwrócił swoją twarz do ściany i modlił się do Pana: O Panie, proszę cię, wspomnij teraz, że postępowałem wobec ciebie w prawdzie i z doskonałym sercem, czyniąc to, co dobre w twoich oczach. I płakał Ezechiasz rzewnie. Ale zanim Izajasz wyszedł do środkowego dziedzińca, doszło do niego słowo Pana: Wróć i powiedz Ezechiaszowi, wodzowi mego ludu: Tak mówi Pan, Bóg Dawida, twego ojca: Wysłuchałem twojej modlitwy i widziałem twoje łzy. Oto uzdrawiam cię: trzeciego dnia wejdziesz do domu Pana. Dodam też do twoich dni piętnaście lat i wybawię ciebie i to miasto z ręki króla Asyrii. I będę bronić tego miasta ze względu na siebie i ze względu na Dawida, swego sługę.
2 Krl 20,1-6
Prorok wychodzi z zapowiedzią śmierci i nie zdąża opuścić dziedzińca, gdy dostaje nowe słowo. Modlitwa i łzy zostają wprost wskazane jako powód. Piętnaście lat dodanych do życia to nie jest korekta drobiazgu — to zmiana czegoś, co zostało już ogłoszone przez proroka.
Które teksty mówią, że Bóg się nie zmienia?
Po drugiej stronie stoją teksty równie wyraźne. Balaam wypowiada zasadę.
Bóg nie jest człowiekiem, aby miał kłamać, ani synem człowieczym, żeby miał żałować. Czy on powie coś, a tego nie uczyni? Czy wypowie, a nie spełni?
Lb 23,19
Samuel powtarza ją w scenie odrzucenia Saula.
Ponadto Mocarz Izraela nie kłamie i nie będzie żałować, gdyż nie jest człowiekiem, aby miał żałować.
1 Sm 15,29
A Malachiasz mówi o Bożej niezmienności jako o powodzie ocalenia narodu.
Gdyż ja, Pan, nie zmieniam się, dlatego wy, synowie Jakuba, nie zostaliście zniszczeni.
Ml 3,6
Uwaga: zdanie z Księgi Samuela pada w tym samym rozdziale, w którym dwukrotnie napisano, że Bóg żałował ustanowienia Saula królem. Autor nie widział tu sprzeczności, więc i my nie powinniśmy szukać jej tam, gdzie jej nie ma. Najprostsze wyjaśnienie brzmi: niezmienny jest Boży charakter i Jego postanowienia przymierza, a warunkowe są zapowiedzi sądu, których celem jest nawrócenie. Bóg nie zmienia zdania o tym, kim jest ani co obiecał — zmienia sposób postępowania wobec ludzi, którzy sami się zmienili.
Co to znaczy dla kogoś, kto się modli?
Praktycznie oznacza to, że modlitwa nie jest formalnością, a wstawiennictwo ma sens. Pismo wielokrotnie zapisuje modlitwy, po których coś się faktycznie zmieniło. Nie oznacza to jednak, że modlitwa jest dźwignią, którą wymusza się na Bogu konkretny wynik — obok wysłuchanego Ezechiasza stoi Paweł, który trzykrotnie prosił i usłyszał odmowę, oraz sam Mesjasz proszący o oddalenie kielicha.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, jak Boża niezmienność łączy się z Jego reagowaniem na modlitwę — Pismo twierdzi jedno i drugie, nie tłumacząc relacji między nimi. Nie wiemy, czy zapowiedzi ogłoszone bez podania warunku były warunkowe zawsze, czy tylko czasem. Nie wiemy też, dlaczego Ezechiasz dostał piętnaście lat, a inni nie dostali nic. Reguła z Jeremiasza jest podana; jej granice nie.
Nie wiemy również, co dokładnie znaczy, że Bóg pożałował. Pismo używa tu słowa opisującego ludzkie przeżycie i nie dodaje żadnego zastrzeżenia ani wyjaśnienia. Można powiedzieć, że jest to mowa dostosowana do naszego rozumienia, ale sam tekst tego nie mówi i lepiej nie podawać takiego wniosku jako pewnika.
Zobacz też: Celem (צֶלֶם) — obraz Boży i posąg bożka to jedno słowo · Mesjasz (Maszijach) · Balaam · Mojżesz — znaczenie imienia · Samuel — znaczenie imienia · Malachiasz — znaczenie imienia
