Nie. To dwa różne wyrazy oryginału, które polskie przekłady oddają jednym słowem, i stąd bierze się większość zamieszania. Szeol w Starym Testamencie oznacza wspólny grób ludzkości, do którego idą wszyscy zmarli. Gehenna w Nowym to nazwa konkretnej doliny pod Jerozolimą, użyta jako obraz sądu ostatecznego.
Czym jest szeol według Starego Testamentu?
Kohelet mówi o nim jak o kresie działania, nie jak o miejscu kary. Nie ma tam pracy, zamysłu, wiedzy ani mądrości — i dotyczy to każdego, kto tam zmierza, niezależnie od tego, jak żył.
Wszystko, cokolwiek twoja ręka postanowi czynić, czyń z całej swojej siły; nie ma bowiem żadnej pracy ani zamysłu, ani wiedzy, ani mądrości w grobie, do którego zmierzasz.
Koh 9,10
Ten sam wyraz pada w psalmie, którym Piotr posłużył się w dniu Pięćdziesiątnicy, mówiąc o Mesjaszu. Gdyby szeol był miejscem kary dla niegodziwych, zdanie o tym, że dusza Świętego nie zostanie tam zostawiona, nie miałoby sensu.
Nie zostawisz bowiem mojej duszy w piekle ani nie dopuścisz swemu Świętemu doznać zniszczenia.
Ps 16,10
Skąd wzięła się nazwa gehenna?
Gehenna to spolszczona nazwa doliny syna Hinnom, biegnącej pod południową ścianą Jerozolimy. Jeremiasz opisuje, co tam robiono i co Jahwe o tym powiedział.
Ponadto zbudowali wyżyny Tofet, która jest w dolinie syna Hinnom, aby palić swoich synów i swoje córki w ogniu, czego nie nakazałem i co nie przyszło mi nawet na myśl. Dlatego oto nadchodzą dni, mówi Pan, gdy to już nie będzie nazywać się Tofet ani Doliną Syna Hinnom, lecz Doliną Rzezi; i będą grzebać zmarłych w Tofet, bo nie będzie innego miejsca.
Jr 7,31-32
Miejsce, w którym palono dzieci ku czci obcego bóstwa, prorok zapowiada jako dolinę rzezi i miejsce masowych pogrzebów. Kiedy Jeszua używa tej nazwy, słuchacze mają przed oczami konkretny wąwóz i konkretną historię, a nie mapę zaświatów.
Nie bójcie się tych, którzy zabijają ciało, lecz nie mogą zabić duszy. Bójcie się raczej tego, który może i duszę, i ciało zatracić w piekielnym ogniu.
Mt 10,28
Różnicę widać też w budowie zdań. Do szeolu człowiek po prostu idzie — nikt go tam nie posyła. W gehennie ktoś zostaje zatracony: jest sprawca i jest wyrok.
Jak szeol i gehenna łączą się w Objawieniu?
Apokalipsa pokazuje, że nie chodzi o dwa równoległe miejsca, lecz o dwa etapy. Grób oddaje umarłych na sąd, a potem sam zostaje usunięty.
I wydało morze umarłych, którzy w nim byli, również śmierć i piekło wydały umarłych, którzy w nich byli. I zostali osądzeni, każdy według swoich uczynków. A śmierć i piekło zostały wrzucone do jeziora ognia. To jest druga śmierć.
Ap 20,13-14
To tłumaczy, dlaczego oba wyrazy trafiły w polszczyźnie pod jedno hasło. Pierwszy opisuje stan przejściowy, wspólny dla wszystkich; drugi — rozstrzygnięcie, które przychodzi po sądzie.
Czy bogacz i Łazarz przeczą temu rozróżnieniu?
Najpoważniejszy zarzut pochodzi z przypowieści o bogaczu i Łazarzu. Grecki wyraz jest tam ten sam co w psalmie o Mesjaszu, a mimo to opisuje świadome cierpienie.
A będąc w piekle i cierpiąc męki, podniósł oczy i ujrzał z daleka Abrahama i Łazarza na jego łonie.
Łk 16,23
Zwolennicy odczytania przez grób odpowiadają, że jest to przypowieść, w której Jeszua posługuje się wyobrażeniami znanymi słuchaczom, a jej puenta dotyczy Mojżesza i proroków, nie budowy zaświatów. To odpowiedź mocna, ale nie rozstrzygająca: przypowieść i tak korzysta z obrazu świadomości po śmierci.
Lecz ja wam mówię: Każdy, kto się gniewa na swego brata bez przyczyny, podlega sądowi, a kto powie swemu bratu: Raka, podlega Radzie, a kto powie: Głupcze, podlega karze ognia piekielnego.
Mt 5,22
Drugi zarzut jest subtelniejszy. Gehenna pojawia się tu w szeregu z sądem miejscowym i Radą, więc w kontekście kar wymierzanych za życia. Można stąd wnosić, że nie jest to nazwa sądu ostatecznego, lecz kolejny stopień doczesnej odpowiedzialności.
Nie zostawisz bowiem mojej duszy w piekle i nie dasz swojemu Świętemu doznać zniszczenia.
Dz 2,27
Trzeci dotyczy Mesjasza. Skoro Piotr mówi, że jego dusza nie została zostawiona w tym miejscu, ktoś może wnioskować, że mowa o pobycie gdzieś, a nie o leżeniu w grobie. Druga część zdania mówi jednak o ciele, które nie doznało zniszczenia, a to jest język grobu.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, czy przypowieść o bogaczu i Łazarzu odwołuje się do ówczesnych wyobrażeń, żeby je przyjąć, czy żeby się nimi posłużyć wbrew nim. Nie wiemy, czy Jeszua w Mt 5,22 mówi o karze doczesnej, czy o sądzie ostatecznym. Nie wiemy, czy dolina Hinnom służyła jeszcze w pierwszym wieku za wysypisko, o którym mówią późniejsze komentarze — Pismo o tym nie wspomina. Nie wiemy wreszcie, w którym momencie oba wyrazy zaczęły się w tradycji nakładać. Wiadomo tylko, że w tekście są to dwa różne słowa o dwóch różnych zakresach.
Zobacz też: Szeol (שְׁאוֹל) — co znaczy „grób” po hebrajsku · Gehenna · Jahwe · Jeszua (Jezus) · Piotr · Jeremiasz — znaczenie imienia
