Szeol (שְׁאוֹל, translit. she’ol, Strong H7585) to hebrajska nazwa miejsca, do którego schodzą umarli. Pada w Piśmie 66 razy, a polskie przekłady oddają ją raz jako „grób”, raz jako „piekło” — i już samym tym wyborem narzucają czytelnikowi obraz, którego hebrajski tekst nie rysuje.
Co znaczy słowo szeol
Pochodzenie wyrazu sze’ol pozostaje niepewne. Najczęściej wiąże się go z czasownikiem sza’al — „pytać, dopominać się, żądać” — co dawałoby obraz miejsca nienasyconego, które nieustannie się domaga. Inni badacze wyprowadzają je z rdzenia oznaczającego pustkę lub zapadlisko. Pewne jest natomiast to, jak słowo działa w tekście: szeol jest zawsze „na dole”, zawsze się do niego „schodzi” i nigdy nie wychodzi się z niego o własnych siłach.
Indeks form pokazuje, że hebrajski traktuje ten wyraz jak nazwę własną: wszystkie 66 wystąpień to po prostu „Szeol”, najczęściej w formie podstawowej (39 razy), a poza tym z przyimkami — „do Szeolu”, „w Szeolu”, „z Szeolu”. Nie ma tu opisu wnętrza, personelu ani kar. Jest kierunek: w dół.
Gdzie występuje w Piśmie
Pierwsze wystąpienie należy do Jakuba, który po rzekomej śmierci Józefa nie chce się pocieszyć. To ważny szczegół: człowiek sprawiedliwy spodziewa się pójść tam, gdzie jego syn.
„I zeszli się wszyscy jego synowie i wszystkie jego córki, aby go pocieszyć, lecz nie dał się pocieszyć, ale mówił: Naprawdę zstąpię za moim synem do grobu. I opłakiwał go jego ojciec.” — Rdz 37,35 (UBG)
Anna w swojej pieśni wskazuje, kto ma nad tym miejscem władzę. Nie jest ono cudzym królestwem ani strefą poza Bożym zasięgiem.
„Pan zabija i ożywia, wprowadza do grobu i wyprowadza.” — 1Sm 2,6 (UBG)
Hiob w najczarniejszej godzinie prosi wręcz, by mógł się tam ukryć — jak w schronieniu, w którym przeczeka Boży gniew, dopóki nie nadejdzie wyznaczony czas.
„Obyś mnie w grobie ukrył i schował, aż twój gniew się uciszy, wyznaczył mi czas i wspomniał na mnie.” — Hi 14,13 (UBG)
Jak działa w tekście
Kohelet opisuje stan umarłych z bezlitosną trzeźwością. W Szeolu ustaje wszystko, co składa się na aktywność człowieka: praca, plany, wiedza i mądrość.
„Wszystko, cokolwiek twoja ręka postanowi czynić, czyń z całej swojej siły; nie ma bowiem żadnej pracy ani zamysłu, ani wiedzy, ani mądrości w grobie, do którego zmierzasz.” — Koh 9,10 (UBG)
Dlatego nadzieja Pisma nie polega na tym, że umarły gdzieś dalej działa, lecz na tym, że Bóg go stamtąd wykupi.
„Ale Bóg wykupi moją duszę z mocy grobu, bo mnie przyjmie. Sela.” — Ps 49,15 (UBG)
Ta sama nadzieja wybrzmiewa w psalmie, który apostołowie odczytali jako zapowiedź zmartwychwstania Mesjasza.
„Nie zostawisz bowiem mojej duszy w piekle ani nie dopuścisz swemu Świętemu doznać zniszczenia.” — Ps 16,10 (UBG)
U Ozeasza Bóg mówi o Szeolu jak o przeciwniku, którego zamierza pokonać, a nie jak o miejscu, którym zarządza jakaś inna moc.
„Wybawię ich z mocy grobu, wykupię ich od śmierci. O śmierci, będę twoją śmiercią! O grobie, będę twoim zniszczeniem! Żal się ukryje przed moimi oczami.” — Oz 13,14 (UBG)
Jonasz z kolei używa tego słowa przenośnie — modli się z wnętrza ryby, będąc żywym, ale znajdując się w uścisku śmierci.
„I powiedział: Wołałem do Pana w swoim ucisku i wysłuchał mnie; z głębi piekła wołałem i wysłuchałeś mego głosu.” — Jon 2,2 (UBG)
Czego nie oddaje polskie tłumaczenie
Najpoważniejszy problem polega na tym, że jeden hebrajski wyraz bywa tłumaczony dwoma polskimi słowami o skrajnie różnym ładunku. Gdy tekst mówi o Jakubie, o Hiobie czy o Kohelecie, przekład wybiera „grób”. Gdy pojawia się psalm mesjański albo modlitwa Jonasza, wybiera „piekło”. Czytelnik odnosi wrażenie, że mowa o dwóch różnych rzeczywistościach, podczas gdy w oryginale stoi ten sam rzeczownik. Dla ścisłości: to nie zarzut wobec konkretnego przekładu — grecka wersja Starego Testamentu oddawała szeol słowem „hades”, a starsze przekłady zachodnie „piekłem”, i tą drogą przyszedł do nas cały obraz.
Drugie zniekształcenie wnosi samo polskie „piekło”, obciążone późniejszą wyobraźnią: ogniem, diabłami, wieczną męką. Hebrajski opis Szeolu jest zupełnie inny — to kraina milczenia, ciemności, prochu i bezczynności. Tekst nie mówi o cierpieniu umarłych; mówi, że w Szeolu nie ma pracy, myśli ani wiedzy.
Trzecia strata dotyczy powszechności tego miejsca. Do Szeolu schodzą wszyscy: patriarcha Jakub, sprawiedliwy Hiob, prorok w brzuchu ryby i bezbożnicy. Szeol nie jest wyrokiem dla złych, tylko wspólnym losem umarłych. Polskie „piekło” sugeruje karę i selekcję — hebrajskie słowo mówi po prostu, dokąd trafia człowiek, gdy umiera.
Dlaczego to ważne dla czytelnika Pisma
Trzymając się tego, co mówi tekst, otrzymujemy obraz spójny i zaskakująco prosty. Śmierć jest realna i zabiera wszystko, co człowiek ma. Nie ma w Piśmie hebrajskim pociechy polegającej na tym, że zmarły właściwie nie umarł. Jest za to inna, mocniejsza: Bóg panuje także nad tą krainą — wprowadza do niej i z niej wyprowadza.
Stąd bierze się kształt biblijnej nadziei. Nie jest nią nieśmiertelność, którą człowiek posiada niezależnie od Boga, lecz wykupienie z mocy Szeolu, o którym mówią psalmy i Ozeasz. Odpowiedzią Pisma na śmierć jest zmartwychwstanie — czyli powrót stamtąd, a nie ominięcie tego miejsca. Właśnie dlatego Ozeaszowa zapowiedź brzmi jak wypowiedzenie wojny, a nie jak pocieszenie.
Ma to również skutek praktyczny. Kohelet nie po to opisuje bezruch Szeolu, żeby przerazić czytelnika, lecz żeby go popchnąć do działania dzisiaj: rób z całej siły to, co masz do zrobienia, dopóki żyjesz. Tam, gdzie tekst milczy — o świadomości umarłych, o ich rozmowach, o geografii tej krainy — dobrze jest milczeć razem z nim. Pismo nie zaspokaja ciekawości na temat wnętrza Szeolu. Mówi za to bardzo wyraźnie, że nie jest to miejsce ostateczne, bo Ten, który tam wprowadza, potrafi też wyprowadzić.
Zobacz też: Jonasz · Modlitwa Jonasza · Jakub · Anna — znaczenie imienia · Ozeasz — znaczenie imienia
