Najostrzejsza postać tego pytania nie bierze się z zestawienia proroków z Torą. Bierze się z jednego psalmu, w którym oba zdania stoją w odstępie trzech wersetów i pochodzą od tego samego autora, w tej samej modlitwie.
Dlaczego Psalm 51 mówi o ofiarach dwie sprzeczne rzeczy?
Ty bowiem nie pragniesz ofiar, choćbym ci je dał, ani nie przyjmiesz całopalenia. Ofiary dla Boga to duch skruszony; sercem skruszonym i zgnębionym nie wzgardzisz, o Boże!
Ps 51,16-17
Trzy wersety dalej ten sam psalm mówi coś przeciwnego, i to bez żadnego zastrzeżenia.
Wtedy przyjmiesz ofiary sprawiedliwości, ofiary ogniste i całopalenia; wtedy będą składać cielce na twoim ołtarzu.
Ps 51,19
| Fragment | Co mówi o ofiarach |
|---|---|
| Ps 51,16-17 | Bóg nie pragnie ofiar ani całopalenia; ofiarą jest duch skruszony |
| Ps 51,19 | Bóg przyjmie ofiary sprawiedliwości, ofiary ogniste i całopalenia |
Jak ostro prorocy odrzucają składane ofiary?
Co mi po mnóstwie waszych ofiar? – mówi Pan. Jestem syty całopaleń baranów i tłuszczu tuczonych zwierząt; nie pragnę krwi cielców, jagniąt i kozłów. Gdy przychodzicie, by stanąć przede mną, kto od waszych rąk żądał tego, abyście deptali po moich dziedzińcach? Nie składajcie już więcej daremnych ofiar. Kadzidło wzbudza we mnie odrazę; nowiów i szabatów, zgromadzeń nie mogę znieść – bo to nieprawość, ani uroczystości.
Iz 1,11-13
Amos idzie jeszcze dalej i mówi o nienawiści do świąt.
Nienawidzę waszych uroczystych świąt i gardzę nimi, i woń na waszych zgromadzeniach nie jest mi miła. Jeśli bowiem będziecie mi składać całopalenia i swoje ofiary pokarmowe, nie przyjmę ich ani nie wejrzę na ofiary pojednawcze z waszego tuczonego bydła.
Am 5,21-22
Co prorocy stawiają w miejsce odrzuconych ofiar?
Izajasz nie kończy na odrzuceniu. Kilka wersetów dalej podaje, co ma nastąpić w miejsce tego, co odrzucił.
Obmyjcie się i oczyśćcie; usuńcie sprzed moich oczu zło waszych uczynków; przestańcie źle czynić. Uczcie się czynić dobrze; szukajcie tego, co sprawiedliwe, wspomagajcie uciśnionego, brońcie sieroty, wstawiajcie się za wdową.
Iz 1,16-17
Ozeasz ujmuje to jednym zdaniem, które Jeszua przytoczył później dwukrotnie.
Pragnę bowiem miłosierdzia, a nie ofiary, i poznania Boga bardziej niż całopalenia.
Oz 6,6
Przeciwko jakiemu kultowi występują prorocy?
Zanim przejdziemy do wyjaśnień, warto zauważyć, czego prorocy nie robią. Nie mówią, że ołtarz jest zbędny, nie każą go rozebrać i nie zapowiadają zniesienia świąt. Wyliczają natomiast, co w tym samym czasie działo się poza świątynią: sądy sprzedawane za łapówkę, ubodzy pozbawiani zastawu, wdowy bez obrońcy. Kult, przeciwko któremu mówią, jest kultem sprawnym — składanym regularnie, kosztownie i zgodnie z przepisem. To pogłębia zarzut, zamiast go łagodzić, bo pokazuje, że odrzucenie nie wynikało z niedbałości wykonania.
Jak wyjaśnia się odrzucenie ofiar przez proroków?
Odrzucona jest ofiara bez sprawiedliwości
Najmocniejsze wyjaśnienie wynika wprost z kontekstu obu proroków: zarzuty dotyczą krzywdy sieroty i wdowy, przekupstwa i przemocy, a nie techniki składania ofiar. Odrzucony jest kult, który ma zastąpić posłuszeństwo, a nie kult jako taki. Czego nie tłumaczy: zdania prorockie są sformułowane szerzej, niż wymagałby ten zarzut. Amos mówi o nienawiści do świąt, nie o nienawiści do świąt obchodzonych przez ludzi krzywdzących ubogich.
Kolejność, nie wybór
Drugie wyjaśnienie dotyczy psalmu i wskazuje na porządek: najpierw serce skruszone, potem ofiary sprawiedliwości. Zdania nie są konkurencyjne, tylko następują po sobie, a psalm sam ten porządek pokazuje. Czego nie tłumaczy: pierwsze zdanie nie mówi, że ofiara przychodzi później. Mówi, że Bóg jej nie pragnie i że jej nie przyjmie — a to twierdzenie o Bogu, nie o kolejności.
Sposób mówienia o pierwszeństwie
Trzecie wyjaśnienie odwołuje się do hebrajskiej konstrukcji, w której przeciwstawienie wyraża hierarchię, a nie wykluczenie. Zdanie Ozeasza znaczyłoby wtedy: bardziej miłosierdzia niż ofiary. Czego nie tłumaczy: rozwiązanie działa u Ozeasza, gdzie druga część zdania mówi wprost o poznaniu Boga bardziej niż o całopaleniu, ale słabiej u Amosa, gdzie nie ma żadnego stopniowania, tylko odrzucenie.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, jak autor Psalmu 51 rozumiał obie swoje wypowiedzi razem, bo ich nie zestawił i nie skomentował. Nie wiemy też, czy zdanie o ofiarach sprawiedliwości odnosi się do przyszłości ludu po odbudowie Jerozolimy, jak sugeruje werset poprzedni, czy do sytuacji samego modlącego się. Da się natomiast wskazać granicę, poza którą żadne z tych zdań nie idzie. Ani prorocy, ani psalmista nie znoszą przepisów ofiarniczych i nie mówią, że składanie ofiar jest grzechem. Mówią, że ofiara nie kupuje przychylności i nie zastępuje tego, czego Bóg naprawdę żąda. To jest twierdzenie mocne, ale zupełnie inne niż zniesienie kultu — i właśnie na tym rozróżnieniu opiera się cała odpowiedź, którą tekst umożliwia.
Zostaje jednak reszta, której nie da się w ten sposób uporządkować. Zdanie psalmisty o tym, że Bóg nie przyjmie całopalenia, jest wypowiedziane bez żadnego warunku i bez wskazania winy, która by je uzasadniała. Zdanie Amosa o nienawiści do świąt również nie zawiera zastrzeżenia. Można wykazać, że kontekst obu wypowiedzi dotyczy grzechu ludu, i jest to wykazanie rzetelne — ale trzeba przyznać, że sama forma tych zdań idzie dalej niż kontekst, który je tłumaczy. Pismo mówi tu ostrzej, niż wymagałby wniosek, który z niego wyprowadzamy, i to jest fakt, którego harmonizacja nie usuwa.
Zobacz też: Jeszua (Jezus) · Ołtarz (mizbeach) — nazwa od czynności, nie od kształtu · Ofiara (korban) · Reszta (szear) — mniejszość, która ocaleje · Amos · Izajasz
