Pytanie o to, co wolno w sabat, jest pytaniem praktycznym i dlatego łatwo w nim o dwie skrajności: rozmycie przykazania albo dobudowanie do niego przepisów, których w nim nie ma. Najpierw więc to, co Tora mówi wprost, a potem uczciwie o tym, czego nie mówi. Cytaty z Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej.
Samo przykazanie
Pamiętaj o dniu szabatu, aby go święcić. Sześć dni będziesz pracować i wykonywać wszystkie swoje prace; Ale siódmy dzień jest szabatem Pana, twego Boga. W tym dniu nie będziesz wykonywał żadnej pracy – ani ty, ani twój syn, ani twoja córka, ani twój sługa, ani twoja służąca, ani twoje bydło, ani twój gość, który jest w obrębie twoich bram. Pan bowiem przez sześć dni stworzył niebo i ziemię, morze i wszystko, co jest w nich, a siódmego dnia odpoczął. Dlatego Pan błogosławił dzień szabatu i uświęcił go.
Wj 20,8-11
Przez sześć dni będziecie wykonywać pracę, ale siódmy dzień będzie szabatem odpoczynku, świętym zgromadzeniem, nie będziecie wykonywać wtedy żadnej pracy. Jest to szabat Pana we wszystkich waszych domach.
Kpł 23,3
Zakaz obejmuje domowników, sługi, zwierzęta i gościa, a więc dotyczy także pracy zlecanej innym. To ważny szczegół praktyczny: nie chodzi wyłącznie o własne ręce. Kpł 23,3 dokłada określenie świętego zgromadzenia — dzień ma treść wspólnotową, a nie tylko polega na powstrzymaniu się od czynności.
Konkrety, które Tora podaje
A gdy nastał szósty dzień, zbierali dwa razy więcej chleba, po dwa omery na każdego. I wszyscy przełożeni zgromadzenia przyszli i powiedzieli o tym Mojżeszowi. On zaś powiedział im: Oto co Pan mówił: Jutro będzie odpoczynek, święty szabat dla Pana. Upieczcie, co macie upiec, ugotujcie, co macie ugotować, a co zostanie, zostawcie sobie i zachowajcie do jutra. Zostawili więc to do rana, jak Mojżesz rozkazał, i nie cuchnęło ani nie było w tym robaków. I Mojżesz powiedział: Jedzcie to dziś, bo dziś jest szabat dla Pana. Dziś nie znajdziecie tego na polu. Przez sześć dni będziecie to zbierać, a w siódmym dniu jest szabat, w nim tego nie będzie.
Wj 16,22-26
Jedzenie przygotowuje się dzień wcześniej. Warto zauważyć, że nie ma tu zakazu jedzenia ciepłego, tylko wskazanie, kiedy wykonać pracę.
Przez sześć dni będzie wykonywana praca, ale siódmy dzień będzie dla was świętem, szabatem odpoczynku dla Pana. Kto w nim wykona pracę, poniesie śmierć. Nie rozniecicie ognia w żadnym z waszych mieszkań w dzień szabatu.
Wj 35,2-3
Patrzcie, Pan dał wam szabat, dlatego w szóstym dniu daje wam chleb na dwa dni. Niech każdy zostanie na swoim miejscu, niech nikt nie wychodzi ze swego miejsca w siódmym dniu.
Wj 16,29
Zakaz rozniecania ognia jest podany wprost i jest jedynym tak szczegółowym przepisem tego rodzaju. Zdanie o niewychodzeniu ze swego miejsca wygląda na regułę o podróży, ale trzeba powiedzieć wprost: pada w kontekście wychodzenia po mannę i nie podaje żadnej odległości. Miara drogi sabatowej została ustalona później i nie ma jej w tym wersecie.
Handel i ciężary
W tych dniach widziałem w Judzie ludzi tłoczących prasy w szabat i noszących snopy, które kładli na osły, także winogrona, figi i wszelkie ciężary, które przywozili do Jerozolimy w dzień szabatu. I zgromiłem ich za to, że w ten dzień sprzedają żywność. Także Tyryjczycy, którzy tam mieszkali, przynosili ryby i wszelki towar, a sprzedawali w szabat synom Judy i w Jerozolimie. Dlatego zgromiłem przełożonych w Judzie i powiedziałem do nich: Cóż to jest za nieprawość, której się dopuszczacie, bezczeszcząc dzień szabatu? Czy nie tak postępowali wasi ojcowie, za co nasz Bóg sprowadził całe to nieszczęście na nas i na to miasto? A wy ściągacie jeszcze większy gniew na Izraela, bezczeszcząc szabat.
Ne 13,15-18
Tak mówi Pan: Strzeżcie pilnie waszych dusz i nie noście żadnego ciężaru w dzień szabatu ani nie wnoście tego przez bramy Jerozolimy; Nie wynoście ciężarów z waszych domów w dzień szabatu ani nie wykonujcie żadnej pracy, ale święćcie dzień szabatu, jak nakazałem waszym ojcom.
Jr 17,21-22
Nehemiasz i Jeremiasz wskazują na te same czynności: tłoczenie, przewóz, sprzedaż, wnoszenie ciężarów przez bramy. Prorok nazywa to wprost pracą i wiąże z tym gniew, który spadł na miasto. Są to więc przykłady z życia gospodarczego, a nie z życia domowego.
Jak poważna jest sprawa
A gdy synowie Izraela byli na pustyni, spotkali człowieka zbierającego drwa w dzień szabatu. I ci, którzy go spotkali zbierającego drwa, przyprowadzili go do Mojżesza i Aarona, i do całego zgromadzenia. I osadzili go pod strażą, bo jeszcze im nie oznajmiono, jak należy z takim postąpić. Wtedy Pan powiedział do Mojżesza: Ten człowiek musi ponieść śmierć; niech całe zgromadzenie go ukamienuje poza obozem.
Lb 15,32-35
Sceny tej nie da się złagodzić. Warto jednak zauważyć jej szczegół: jeszcze im nie oznajmiono, jak należy z takim postąpić. Rozstrzygnięcie zapada z wyroku, a nie z gotowej listy przypadków — bo takiej listy Tora nie zawiera.
Czym ten dzień ma być
Jeśli powstrzymasz swoją nogę od przekraczania szabatu, aby nie wykonać swojej woli w moim świętym dniu; jeśli nazwiesz szabat rozkoszą, dzień święty Pana – szanownym; jeśli go uczcisz, nie czyniąc swoich spraw ani nie wykonując swojej woli, ani nie mówiąc słowa próżnego; Wtedy będziesz rozkoszował się Panem, a wprowadzę cię na wysokie miejsca ziemi i nakarmię cię dziedzictwem Jakuba, twego ojca. Tak bowiem powiedziały usta Pana.
Iz 58,13-14
Ograniczenie dotyczy własnych spraw i własnej woli, a nie radości. Prorok każe nazwać sabat rozkoszą. To zdanie jest najlepszym probierzem dla każdej reguły dodatkowej: jeśli czyni dzień ciężarem, oddala się od tego opisu.
Granice wyznaczone przez Jeszuę
W tym czasie Jezus przechodził w szabat wśród zbóż, a jego uczniowie byli głodni i zaczęli zrywać kłosy, i jeść. Kiedy faryzeusze to zobaczyli, powiedzieli mu: Oto twoi uczniowie robią to, czego nie wolno robić w szabat. A on im powiedział: Czy nie czytaliście, co zrobił Dawid, gdy był głodny, on i ci, którzy z nim byli? Jak wszedł do domu Bożego i jadł chleby pokładne, których nie wolno było jeść jemu ani tym, którzy z nim byli, tylko samym kapłanom? Albo czy nie czytaliście w prawie, że w szabat kapłani w świątyni naruszają szabat, a są bez winy?
Mt 12,1-5
Powiedział im także: Szabat został ustanowiony dla człowieka, a nie człowiek dla szabatu. Dlatego Syn Człowieczy jest też Panem szabatu.
Mk 2,27-28
Ale Pan mu odpowiedział: Obłudniku, czyż każdy z was w szabat nie odwiązuje swego wołu albo osła od żłobu i nie prowadzi, żeby go napoić? A ta córka Abrahama, którą szatan wiązał już osiemnaście lat, czyż nie miała być uwolniona od tych więzów w dzień szabatu?
Łk 13,15-16
A on im odpowiedział: Któż z was, mając jedną owcę, która w szabat wpadłaby do dołu, nie chwyci jej i nie wyciągnie? A o ileż ważniejszy jest człowiek niż owca! Tak więc wolno w szabat dobrze czynić.
Mt 12,11-12
Wszystkie te argumenty mają wspólną budowę: powołują się na to, co przeciwnicy sami uznają. Kapłani pracują w świątyni i są bez winy, zwierzę trzeba napoić, owcę wyciągnąć. Czynność konieczna i czynność miłosierdzia nie są tym, przed czym przykazanie chroni.
I dlatego Żydzi prześladowali Jezusa i szukali sposobności, aby go zabić, bo uczynił to w szabat. A Jezus im odpowiedział: Mój Ojciec działa aż dotąd i ja działam.
J 5,16-17
Zdanie o Ojcu, który działa aż dotąd, bywa czytane jako zniesienie odpoczynku. Warto jednak zauważyć, że dotyczy działania Boga, a nie ludzkiej pracy zarobkowej, i pada w odpowiedzi na oskarżenie o uzdrowienie, a nie o wykonywanie zawodu.
Gdzie kończy się tekst
Tora podaje ogień, przygotowanie posiłku, ciężary, handel i zbieranie. Nie podaje listy trzydziestu dziewięciu prac ani miary drogi. Uczciwość wymaga jednak dodać rzecz niewygodną dla obu stron sporu: Tora nigdzie nie definiuje słowa praca. Bez definicji wiele codziennych przypadków pozostaje nierozstrzygniętych, a każda wspólnota czymś tę lukę wypełnia. Kto twierdzi, że trzyma się wyłącznie tekstu, powinien przyznać, że sam tekst do rozstrzygnięcia wszystkiego nie wystarcza.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, co dokładnie obejmuje zakaz rozniecania ognia w warunkach, których Tora nie znała. Nie wiemy, jak daleko sięga zdanie o niewychodzeniu ze swego miejsca. Nie wiemy, czy zakaz noszenia ciężarów u Jeremiasza dotyczy każdego przedmiotu, czy towaru — prorok wymienia snopy, winogrona i figi, a więc ładunek handlowy. Nie wiemy wreszcie, gdzie w praktyce przebiega granica między czynnością konieczną a zwykłą, bo Pismo podaje przykłady, a nie kryterium.
Zobacz też: Sabat · Tora (תּוֹרָה) — co znaczy „prawo” po hebrajsku · Nehemiasz · Jeremiasz — znaczenie imienia
