Ἀρχιερεύς jest jednym z częstszych rzeczowników Nowego Testamentu — pada sto dwadzieścia trzy razy. Zbudowany jest z wyrazu oznaczającego kapłana i przedrostka wskazującego pierwszeństwo, więc dosłownie znaczy: kapłan naczelny. Polszczyzna UBG rozbija go jednak na dwa różne określenia, i to rozbicie ma poważne skutki dla czytania Ewangelii.
Dwa polskie terminy, jeden grecki
Kiedy rzeczownik występuje w liczbie mnogiej i opisuje grupę działającą razem ze starszymi i uczonymi, UBG mówi o naczelnych kapłanach.
Zebrawszy więc wszystkich naczelnych kapłanów i nauczycieli ludu, wypytywał ich, gdzie miał się urodzić Chrystus.
Mt 2,4
Tymczasem naczelni kapłani, starsi i cała Rada szukali fałszywego świadectwa przeciwko Jezusowi, aby go skazać na śmierć;
Mt 26,59
Kiedy występuje w liczbie pojedynczej i wskazuje na konkretną osobę, UBG mówi o najwyższym kapłanie.
Tymczasem najwyższy kapłan pytał Jezusa o jego uczniów i o jego naukę.
J 18,19
A gdy on to powiedział, jeden ze sług, który tam stał, wymierzył policzek Jezusowi, mówiąc: Tak odpowiadasz najwyższemu kapłanowi?
J 18,22
Polski czytelnik widzi więc dwie instytucje: jakiegoś najwyższego kapłana i osobno grono naczelnych kapłanów. W grece stoi jeden wyraz, raz w liczbie pojedynczej, raz w mnogiej. Nie jest to błąd tłumacza — polszczyzna rzeczywiście nie ma jednego słowa, które brzmi sensownie w obu liczbach. Ale skutek jest taki, że znika pytanie, które tekst sam podsuwa: kim są ci wszyscy ludzie noszący tytuł zarezerwowany dla jednego człowieka.
Kłopot, który tekst zostawia otwarty
Tora zna urząd jednostkowy. Kapłan namaszczony i wyróżniony spośród braci jest jeden, a hebrajskie określenie znaczy dosłownie „kapłan wielki”.
Najwyższy kapłan wśród swoich braci, na którego głowę została wylana oliwa namaszczenia i który został poświęcony, aby wkładać na siebie święte szaty, nie będzie odsłaniał swej głowy i nie rozedrze swoich szat;
Kpł 21,10
Tymczasem Łukasz datuje wystąpienie Jana, wymieniając dwóch ludzi naraz w tym samym tytule.
Za najwyższych kapłanów Annasza i Kajfasza doszło słowo Boże do Jana, syna Zachariasza, na pustyni.
Łk 3,2
A w Dziejach pada jeszcze mocniejsze sformułowanie o całym rodzie.
I Annasz, najwyższy kapłan, i Kajfasz, Jan, Aleksander i ilu ich było z rodu najwyższych kapłanów.
Dz 4,6
Grecki rzeczownik obejmuje to wszystko: urzędującego zwierzchnika, jego poprzedników, którzy tytuł zachowali, i rodzinę, z której ich wybierano. Polskie rozdwojenie na „najwyższego” i „naczelnych” tego nie oddaje — sugeruje dwa poziomy hierarchii tam, gdzie w grece jest jedno słowo o szerokim zasięgu.
Że tytuł był realny i wiążący, widać w scenie przed Radą, gdzie Paweł, upomniany, powołuje się na przykazanie.
Paweł odpowiedział: Nie wiedziałem, bracia, że to najwyższy kapłan. Jest bowiem napisane: Przełożonemu twego ludu nie będziesz złorzeczyć.
Dz 23,5
Ten sam wyraz o Mesjaszu
List do Hebrajczyków buduje na tym rzeczowniku cały wywód. Jeszua nazwany jest archiereus — i to nie jako porównanie, lecz jako orzeczenie.
Mając więc wielkiego najwyższego kapłana, który przeszedł przez niebiosa, Jezusa, Syna Bożego, trzymajmy się naszego wyznania.
Hbr 4,14
Każdy bowiem najwyższy kapłan wzięty spośród ludzi, dla ludzi jest ustanowiony w sprawach odnoszących się do Boga, aby składał dary i ofiary za grzechy;
Hbr 5,1
Takiego to przystało nam mieć najwyższego kapłana: świętego, niewinnego, nieskalanego, oddzielonego od grzeszników i wywyższonego ponad niebiosa;
Hbr 7,26
W Hbr 4,14 polszczyzna musi napisać „wielkiego najwyższego kapłana”, bo grecki tekst dokłada do rzeczownika przymiotnik. Wychodzi z tego stopniowanie stopniowania — dowód, jak bardzo polskie „najwyższy” jest już przeciążone.
Co gubi polski przekład
Strata pierwsza: przepada jedność słowa między Kajfaszem a Jeszuą. Autor Listu do Hebrajczyków sięga po dokładnie ten tytuł, który w Ewangeliach noszą ludzie skazujący Jeszuę na śmierć. To zestawienie jest zamierzone i po polsku niewidoczne, bo w Ewangeliach częściej czytamy o naczelnych kapłanach.
Strata druga: znika napięcie liczby. Jeden urząd, wielu noszących tytuł — to jest problem, który tekst stawia, a polszczyzna go wygładza.
Strata trzecia dotyczy Mk 2,26, gdzie ten sam rzeczownik opisuje Abiatara w czasach Dawida. Dla czytelnika greckiego jest oczywiste, że mowa o tym samym urzędzie co w Torze; po polsku „najwyższego kapłana” brzmi jak termin nowotestamentowy.
Jak wszedł do domu Bożego za Abiatara, najwyższego kapłana, i jadł chleby pokładne, których nie wolno było jeść nikomu oprócz kapłanów, i dał również tym, którzy z nim byli?
Mk 2,26
Gdzie leksyka nie zamyka sporu
Największy spór dotyczy tego, co List do Hebrajczyków orzeka o kapłaństwie lewickim: czy je znosi, czy pokazuje jego dopełnienie. Rzeczownik archiereus nie rozstrzyga tego ani o krok — jest tym samym słowem po obu stronach argumentu i właśnie dlatego może służyć jednym i drugim. Rozstrzygnięcia trzeba szukać w tym, co autor mówi o przymierzu, o ofierze i o porządku Melchizedeka, a nie w definicji tytułu.
Drugi spór dotyczy tego, czy Łk 3,2 świadczy o nieścisłości Łukasza, czy o realnym układzie władzy, w którym poprzednik zachowywał wpływ. Sam wyraz dopuszcza obie lekcje.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, kim dokładnie byli „naczelni kapłani” występujący gromadnie: byłymi zwierzchnikami, przełożonymi zmian kapłańskich, czy zarządem Świątyni. Nie wiemy, dlaczego Łukasz wymienia dwa nazwiska w jednym tytule. Nie wiemy wreszcie, ilu ludzi w pierwszym wieku miało prawo do tego tytułu naraz — Pismo podaje sceny, nie listy.
Zobacz też: Tora (תּוֹרָה) — co znaczy „prawo” po hebrajsku · Jeszua (Jezus) · List do Hebrajczyków · Łukasz — znaczenie imienia · Paweł — znaczenie imienia
