Siedem listów z początku Apokalipsy ma adresata, który sprawia kłopot każdemu czytelnikowi. Nie są kierowane do zboru, tylko do jego anioła. A zaraz potem zawierają zarzuty i wezwanie do pokuty, które trudno odnieść do istoty niebieskiej.
Zdanie objaśniające
Tajemnica siedmiu gwiazd, które widziałeś w mojej prawej ręce i siedmiu złotych świeczników jest taka: siedem gwiazd to aniołowie siedmiu kościołów, a siedem świeczników, które widziałeś, to siedem kościołów.
Ap 1,20
Rzadka sytuacja: tekst sam podaje klucz do własnych symboli. Świeczniki to kościoły, gwiazdy to aniołowie kościołów. Objaśnienie zatrzymuje się jednak w połowie drogi. Wiemy, co oznacza obraz, ale nie wiemy, kim są ci, których obraz przedstawia — i tego drugiego pytania księga już nie podejmuje.
Problem z treścią listów
Do anioła kościoła w Efezie napisz: To mówi ten, który trzyma siedem gwiazd w swojej prawej ręce, który się przechadza wśród siedmiu złotych świeczników:
Ap 2,1
Ale mam nieco przeciw tobie – że porzuciłeś twoją pierwszą miłość. Pamiętaj więc, skąd spadłeś, i pokutuj, i spełniaj pierwsze uczynki. A jeśli nie, przyjdę do ciebie szybko i ruszę twój świecznik z jego miejsca, jeśli nie będziesz pokutował.
Ap 2,4-5
A do anioła kościoła w Sardes napisz: To mówi ten, który ma siedem Duchów Boga i siedem gwiazd: Znam twoje uczynki, że masz imię, które mówi, że żyjesz, ale jesteś martwy. Bądź czujny i utwierdź, co pozostało, a co bliskie jest śmierci. Nie uznałem bowiem twoich uczynków za doskonałe przed Bogiem. Pamiętaj zatem, jak otrzymałeś i usłyszałeś, i strzeż tego, i pokutuj. Jeśli więc czuwać nie będziesz, przyjdę do ciebie jak złodziej, a nie będziesz wiedział, o której godzinie przyjdę do ciebie.
Ap 3,1-3
Znam twoje uczynki: nie jesteś ani zimny, ani gorący. Obyś był zimny albo gorący. A tak, ponieważ jesteś letni i ani zimny, ani gorący, wypluję cię z moich ust. Mówisz bowiem: Jestem bogaty i wzbogaciłem się, i niczego nie potrzebuję, a nie wiesz, że jesteś nędzny i pożałowania godny, biedny, ślepy i nagi.
Ap 3,15-17
Każdy list zaczyna się od polecenia napisania do anioła danego kościoła, po czym następuje ocena. Do Efezu: porzuciłeś pierwszą miłość, pokutuj, bo świecznik zostanie ruszony z miejsca. Do Sardes: masz imię, które mówi, że żyjesz, a jesteś martwy. Do Laodycei: jesteś letni i zostaniesz wypluty. Jeśli adresatem jest istota niebieska, trzeba przyjąć, że anioł porzuca miłość, bywa martwy i letni, oraz że wzywa się go do pokuty pod groźbą. To wnioski, których Pismo nigdzie indziej nie potwierdza.
Słowo, które znaczy też posłańca
Wargi kapłana bowiem mają strzec poznania i jego ustami ludzie mają pytać o prawo, gdyż on jest posłańcem Pana zastępów.
Ml 2,7
Wtedy Aggeusz, posłaniec Pana, przemówił do ludu, głosząc przesłanie Pana: Ja jestem z wami, mówi Pan.
Ag 1,13
Gdy zaś posłańcy Jana odeszli, zaczął mówić do ludzi o Janie: Co wyszliście zobaczyć na pustyni? Trzcinę kołyszącą się na wietrze?
Łk 7,24
To samo słowo, które przekłada się jako anioł, w wielu miejscach Pisma odnosi się do ludzi. Kapłan jest nazwany posłańcem Pana zastępów, prorok Aggeusz posłańcem Pana, a uczniowie Jana Chrzciciela posłańcami — i w tym ostatnim miejscu w tekście greckim stoi dokładnie ten wyraz, który gdzie indziej tłumaczy się jako anioł. Podobnie w Tanach: ludzie wysłani przez Jeftego do króla Ammonitów i ludzie wysłani przez Saula do Jessego są nazwani tym samym rzeczownikiem, którym Pismo mówi o istotach niebieskich. Sam wyraz nie rozstrzyga więc niczego — znaczy posłanego.
Zarzuty
Lecz książę królestwa Persji sprzeciwiał mi się przez dwadzieścia jeden dni, ale oto Michał, jeden z przedniejszych książąt, przyszedł mi z pomocą; a ja zostałem tam przy królach Persji.
Dn 10,13
Uważajcie, abyście nie gardzili żadnym z tych małych. Mówię wam bowiem, że ich aniołowie w niebie zawsze patrzą na oblicze mojego Ojca, który jest w niebie.
Mt 18,10
W swej prawej ręce miał siedem gwiazd, a z jego ust wychodził ostry miecz obosieczny. Jego oblicze było jak słońce, gdy świeci w pełni swej mocy.
Ap 1,16
Druga strona ma swoje argumenty i nie są słabe. Daniel mówi o książętach związanych z królestwami, więc Pismo zna istoty duchowe odniesione do zbiorowości. Mateusz mówi o aniołach należących do ludzi. A obraz z pierwszego rozdziału pokazuje gwiazdy trzymane w prawej ręce Mesjasza, co brzmi bardziej jak władza nad istotami niż nad urzędnikami. Uczciwie trzeba powiedzieć, że żaden z tych tekstów nie mówi o zborach, ale wszystkie trzy osłabiają pewność rozstrzygnięcia.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, kim są aniołowie siedmiu zborów. Trzy odczytania mają swoje podstawy: ludzki posłaniec albo przełożony zboru, istota duchowa związana ze zgromadzeniem, wreszcie personifikacja samego zboru. Tekst nie daje narzędzia do rozstrzygnięcia i nikt nie powinien udawać, że daje. Każde z tych odczytań ma zwolenników od stuleci, co samo w sobie mówi, jak mało tu materiału.
Nie wiemy, dlaczego napomnienie kierowane do anioła dotyczy w treści zboru, a wezwanie do słuchania na końcu każdego listu jest skierowane do kościołów. Ten rozjazd między adresatem a przedmiotem jest w tekście widoczny i pozostaje niewyjaśniony. Nie wiemy również, czy anioł odpowiada za stan zgromadzenia, czy tylko ma mu treść przekazać — a to dwie zupełnie różne role, między którymi księga nie rozstrzyga.
Nie wiemy, czy siedem jest liczbą wyliczoną, czy sposobem powiedzenia o pełni — księga używa tej liczby wielokrotnie i w różnych kontekstach. Nie wiemy, czy aniołowie zborów mają jakikolwiek związek z aniołami, o których mówi Mateusz. Nie wiemy wreszcie, czy istnieją poza tym jednym miejscem, bo w pozostałej części Apokalipsy nikt taki się nie pojawia. Ta niepewność ma praktyczne skutki: na tych siedmiu zdaniach nie da się zbudować nauki o aniołach przypisanych wspólnotom, choć bywa budowana.
Zobacz też: Tanach · Kim są aniołowie · Aggeusz — znaczenie imienia · Daniel — znaczenie imienia · Mateusz — znaczenie imienia
