Jedno z pierwszych zdań o Salomonie zawiera usprawiedliwienie, które zakłada, że czytelnik wie, o czym mowa.
Lud jednak składał ofiary na wyżynach, dlatego że do tego czasu nie został jeszcze zbudowany dom dla imienia Pana.
1 Krl 3,2
Potem to słowo wraca dziesiątki razy, zwykle jako zarzut, aż do formuły powtarzanej przy kolejnych królach: wyżyn jednak nie zniesiono. Czytelnik przechodzi przez całe Księgi Królewskie, nie wiedząc, co fizycznie widziałby, gdyby tam stanął.
Słowo, które nie znaczy po prostu wzgórza
Sam tekst wyklucza najprostszą odpowiedź. Gdy Saul szuka Samuela, dziewczęta kierują go na wyżynę położoną przy mieście, do której się wchodzi.
One odpowiedziały im: Tak, oto jest przed tobą. Pośpiesz się, dziś bowiem przyszedł do miasta, gdyż dziś lud składa ofiary na wyżynie.
1 Sm 9,12
Kilka wersetów dalej okazuje się, że przy tej wyżynie jest sala, w której zasiada około trzydziestu zaproszonych.
I Samuel zabrał Saula i jego sługę, zaprowadził ich do sali i dał im pierwsze miejsce wśród zaproszonych, a było ich około trzydziestu ludzi.
1 Sm 9,22
To nie jest gołe wzgórze, tylko obiekt z zapleczem, gdzie ofiarę się składa i zjada. Jozjasz z kolei burzy wyżyny znajdujące się przy bramach miejskich, a więc w środku zabudowy.
I zwołał wszystkich kapłanów z miast Judy, i splugawił wyżyny, na których kapłani palili kadzidło, od Geba aż do Beer-Szeby, i zburzył wyżyny przy bramach znajdujących się u wejścia bramy Jozuego, namiestnika miasta, po lewej stronie, gdy się wchodzi przez bramę miejską.
2 Krl 23,8
Jeroboam buduje na wyżynach dom, czyli budynek, a Salomon stawia wyżynę dla obcego bóstwa na górze naprzeciw Jerozolimy. Zakres tego jednego słowa obejmuje więc platformę pod gołym niebem, sanktuarium w mieście, instalację przy bramie i osobny budynek. To nie jest jeden typ zabytku, tylko kategoria funkcjonalna: miejsce ofiary poza świątynią.
Czego szuka archeolog
Stąd trudność w terenie. Żeby nazwać konstrukcję wyżyną, nie wystarczy znaleźć kamienną platformę — trzeba znaleźć przy niej ślady tego, co się na niej działo: ołtarz, stojaki kultowe, kości zwierząt ofiarnych, naczynia w zestawie odbiegającym od kuchennego. Bez tego platforma może być podium budynku, klepiskiem, tarasem albo fundamentem czegoś, co nie przetrwało.
Kandydatów jest kilku. Najczęściej przywoływana jest wielka kamienna platforma w Tel Dan, wiązana z sanktuarium założonym po podziale królestwa, oraz obiekty kultowe z Megiddo, gdzie okrągła kamienna konstrukcja z rampą sięga jeszcze epoki brązu. Żadna z tych identyfikacji nie jest jednomyślna, a przy części z nich sporny jest nawet zakres chronologiczny.
Jest jeszcze jedna trudność, tym razem po stronie tekstu. Prorocy używają tego samego słowa w sposób, który wymyka się archeologii zupełnie. Ezechiel zapowiada zniszczenie wyżyn, zwracając się do gór, pagórków, strumieni i dolin, a Amos mówi o wyżynach Izaaka jako o czymś, co da się spustoszyć razem ze świątyniami. W takich zdaniach wyżyna jest już nazwą zbiorczą dla całego systemu kultu poza Jerozolimą, a nie wskazaniem konkretnego budynku. Archeolog nie ma jak wykopać nazwy zbiorczej.
Dlaczego to ma znaczenie dla lektury
Gdy się to zrozumie, refren Ksiąg Królewskich przestaje być formułką. Ocena króla nie zależy tam od tego, czy czcił obce bóstwa, lecz od tego, czy zlikwidował rozproszone miejsca ofiar. Kult mógł być kierowany do właściwego adresata i wciąż podlegać ocenie negatywnej, bo problemem było miejsce, nie imię. Wyżyna była też rozwiązaniem wygodnym: bliżej niż Jerozolima, tańsza w utrzymaniu, wpisana w lokalny obyczaj. Reforma uderzała w coś, co dla mieszkańca wsi było normalnością odziedziczoną po dziadkach.
Czego to nie dowodzi
Żadne stanowisko nie ma napisu, który mówiłby, że jest wyżynią. Wszystkie identyfikacje są wnioskami z układu i z zawartości, a te bywają wieloznaczne — ta sama platforma bywała nazywana wyżyną, podium pałacowym i konstrukcją tarasową przez różnych badaczy. Archeologia nie potwierdza więc ani reform Ezechiasza, ani Jozjasza; warstwy zniszczeń rzadko dają się przypisać konkretnej osobie i konkretnej decyzji. To, co daje, jest skromniejsze i mimo to potrzebne: pewność, że słowo z tekstu opisuje realną i pospolitą instytucję, a nie literacki wynalazek.
Zobacz też: Wyżyny (bamot) — dlaczego nawet dobrzy królowie ich nie usunęli · Ołtarz (mizbeach) — nazwa od czynności, nie od kształtu · Saul · Jozjasz · Salomon · Ezechiel
