Trudność jest realna i nie wymyślili jej filozofowie. Pismo w jednym miejscu mówi, że Bóg zna słowo, zanim pojawi się na języku, a w innym stawia przed człowiekiem wybór z prawdziwymi konsekwencjami. Kto usuwa jedną stronę, usuwa część Pisma.
Bóg, który wie
Panie, przeniknąłeś mnie i znasz mnie. Wiesz, kiedy siedzę i wstaję, z daleka znasz moje myśli. Otaczasz moją ścieżkę i spoczynek, wszystkie moje drogi są ci znane. Zanim na moim języku pojawi się słowo, ty, Panie, już je znasz.
Ps 139,1-4
U Izajasza to samo zostaje powiedziane w kategoriach historii, a nie pojedynczego życia.
Wspomnijcie rzeczy dawne i odwieczne, bo ja jestem Bogiem, nie ma żadnego innego, jestem Bogiem i nie ma nikogo podobnego do mnie; Zapowiadam od początku rzeczy ostatnie i od dawna to, czego jeszcze nie było. Mówię: Mój zamiar się spełni i wykonam całą swoją wolę.
Iz 46,9-10
List do Hebrajczyków dodaje wymiar sądu: wiedza Boga jest tu podstawą odpowiedzialności.
Żadne stworzenie nie ukryje się przed nim, przeciwnie, wszystko jest obnażone i odkryte przed oczami tego, któremu musimy zdać sprawę.
Hbr 4,13
Człowiek, który wybiera
Zaraz obok stoją teksty, w których wybór jest przedstawiony jako otwarty, a wezwanie do niego nie jest formalnością. Mowa Mojżesza kończąca Torę jest tu najostrzejsza.
Oto dziś położyłem przed tobą życie i dobro oraz śmierć i zło; Gdyż dziś ci nakazuję, abyś miłował Pana, swego Boga, i chodził jego drogami, i przestrzegał jego przykazań, ustaw i praw, abyś żył i rozmnożył się, i Pan, twój Bóg, będzie ci błogosławił w ziemi, do której idziesz, aby ją posiąść. Jeśli zaś twoje serce odwróci się i nie posłuchasz, ale dasz się odwieść, będziesz oddawał pokłon innym bogom i im służył; Oznajmiam wam dziś, że na pewno zginiecie i nie przedłużycie swych dni na ziemi, do której się przeprawiasz przez Jordan, aby tam wejść i posiąść ją. Biorę dziś na świadków przeciwko wam niebo i ziemię, że położyłem przed tobą życie i śmierć, błogosławieństwo i przekleństwo. Wybierz więc życie, abyś żył, ty i twoje potomstwo;
Pwt 30,15-19
Jozue mówi to samo w Sychem, formułując rzecz jako decyzję do podjęcia dziś.
A jeśli wam się zdaje, że źle jest służyć Panu, wybierzcie sobie dziś, komu będziecie służyć: czy bogom, którym służyli wasi ojcowie po drugiej stronie rzeki, czy bogom Amorytów, w których ziemi mieszkacie. Lecz ja i mój dom będziemy służyli Panu.
Joz 24,15
U Ezechiela wezwanie jest połączone z deklaracją, czego Bóg nie chce.
Dlatego, domu Izraela, będę sądzić każdego z was według jego dróg, mówi Pan Bóg. Nawróćcie się i odwróćcie się od wszystkich swoich występków, aby nieprawość nie stała się waszą zgubą. Odrzućcie od siebie wszystkie swoje przestępstwa, których się dopuszczaliście, i uczyńcie sobie nowe serce i nowego ducha. Czemu macie umrzeć, domu Izraela? Nie mam bowiem żadnego upodobania w śmierci umierającego, mówi Pan Bóg. Odwróćcie się więc, a będziecie żyć.
Ez 18,30-32
Szukajcie Pana, póki może być znaleziony; wzywajcie go, póki jest blisko. Niech bezbożny opuści swoją drogę, a człowiek nieprawy swoje myśli i niech wróci do Pana, a on się zlituje; niech wróci do naszego Boga, gdyż jest on hojny w przebaczeniu.
Iz 55,6-7
Gdyby te wezwania były teatrem, byłyby okrutne. Pismo nie daje żadnego znaku, że są.
Teksty, które napinają obie strony
Do tego dochodzą miejsca trudne dla obu stanowisk. Po ofiarowaniu Izaaka pada zdanie, które brzmi jak zdobycie informacji.
Anioł powiedział: Nie podnoś ręki na chłopca i nic mu nie czyń, bo teraz wiem, że boisz się Boga i nie odmówiłeś mi swego jedynego syna.
Rdz 22,12
Podobnie przed sądem nad Sodomą.
Potem Pan powiedział: Ponieważ okrzyk Sodomy i Gomory jest wielki i ich grzech jest bardzo ciężki; Zstąpię teraz i zobaczę, czy postępują według tego okrzyku, który doszedł do mnie. A jeśli nie, dowiem się.
Rdz 18,20-21
A u Jeremiasza Bóg mówi o czymś, co nie przyszło Mu na myśl.
I pobudowali wyżyny Baalowi, aby spalić swoich synów w ogniu jako całopalenia dla Baala, czego im nie nakazałem ani nie mówiłem i co nie przyszło mi nawet na myśl.
Jr 19,5
Z drugiej strony stoją teksty o zatwardzaniu serca, które napinają wolność człowieka.
Pan powiedział do Mojżesza: Gdy pójdziesz i wrócisz do Egiptu, dopilnuj, abyś wszystkich cudów, które dałem ci do ręki, dokonał przed faraonem. A ja zatwardzę jego serce, tak że nie wypuści ludu.
Wj 4,21
A zatem komu chce, okazuje miłosierdzie, a kogo chce, czyni zatwardziałym.
Rz 9,18
Co da się powiedzieć, a czego nie
Kilka rzeczy jest pewnych. Pismo nigdzie nie wyprowadza z wiedzy Boga wniosku, że wybór jest pozorny. Odwrotnie: te same księgi, które najmocniej mówią o Bożym planie, najmocniej wzywają do nawrócenia. Prz 16,9 stawia obie rzeczy w jednym zdaniu, nie tłumacząc, jak działają razem.
Serce człowieka obmyśla swe drogi, ale Pan kieruje jego krokami.
Prz 16,9
Zdania typu teraz wiem można czytać jako mowę o ujawnieniu, nie o zdobyciu wiedzy: próba pokazuje, co było w sercu, komuś, kto na to patrzy z zewnątrz. Takie odczytanie jest możliwe, ale trzeba przyznać, że tekst go nie narzuca. Podobnie z faraonem: ta sama księga mówi i o tym, że Bóg zatwardza jego serce, i o tym, że faraon zatwardza je sam. Kto cytuje tylko jedną z tych serii, buduje wniosek na połowie danych.
Warto też zauważyć, czego Pismo z wiedzy Boga nie wyprowadza. Nie wyprowadza wniosku, że modlitwa jest zbędna, choć Bóg zna prośbę wcześniej. Nie wyprowadza wniosku, że zwiastowanie jest bezcelowe, choć zna wynik. Nie wyprowadza wniosku, że grzesznik ma wymówkę. Odwrotnie: List do Hebrajczyków łączy wszechwiedzę bezpośrednio z tym, że trzeba będzie zdać sprawę. Gdyby wiedza Boga znosiła odpowiedzialność, byłby to najoczywistszy wniosek w całym Piśmie, a nie pada ani raz.
Podobnie po drugiej stronie. Teksty o wyborze nigdzie nie sugerują, że przyszłość zaskakuje Boga albo że Jego plan może się nie udać. Prorocy mówią o wolnej decyzji ludu i o nieodwołalnym zamiarze Boga w tej samej mowie, czasem w sąsiednich zdaniach. To znaczy, że autorzy widzieli obie rzeczy naraz i nie odczuwali potrzeby wyboru między nimi. Napięcie, które my odczuwamy, jest w dużej mierze skutkiem pytania postawionego w kategoriach, których Pismo nie używa.
Czego nie wiemy
Pismo nie wyjaśnia, jak uprzednia wiedza Boga współistnieje z realnym wyborem człowieka, i nigdzie nie stawia tego pytania wprost. Nie mówi, czy Bóg zna przyszłość jako coś ustalonego, czy zna wszystkie możliwości. Nie tłumaczy, w jakim sensie coś mogło nie przyjść Mu na myśl. Nie precyzuje, gdzie kończy się zatwardzanie serca przez Boga, a zaczyna wybór człowieka, choć obie rzeczy przypisuje tej samej historii. Każdy system, który to domyka, dokłada przesłankę spoza tekstu — i powinien to o sobie mówić.
