Typologia to czytanie wydarzenia z Tanachu jako zapowiedzi czegoś późniejszego. Zarzut wobec niej jest oczywisty: przy odrobinie pomysłowości można tak odczytać wszystko. Dlatego warto zacząć od miejsc, w których to samo Pismo mówi, że coś jest figurą, i dopiero potem pytać o resztę. Cytaty z Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej.
Figury wskazane wprost
A jak Mojżesz wywyższył węża na pustyni, tak musi być wywyższony Syn Człowieczy; Aby każdy, kto w niego wierzy, nie zginął, ale miał życie wieczne.
J 3,14-15
Punktem porównania jest jedna czynność: wywyższenie. Jeszua nie rozbudowuje obrazu i nie doszukuje się znaczenia w materiale, z którego wąż był zrobiony, ani w liczbie ukąszonych. Wskazuje jeden punkt styku i na nim poprzestaje. To dobra miara powściągliwości i najprostszy sprawdzian dla późniejszych odczytań: ile punktów styku wskazał tekst, a ile dokłada czytelnik.
Nie chcę, bracia, żebyście nie wiedzieli, że wszyscy nasi ojcowie byli pod obłokiem i wszyscy przeszli przez morze; I wszyscy w Mojżesza zostali ochrzczeni w obłoku i w morzu; Wszyscy też jedli ten sam pokarm duchowy; I wszyscy pili ten sam duchowy napój. Pili bowiem ze skały duchowej, która szła za nimi. A tą skałą był Chrystus.
1 Kor 10,1-4
Jak bowiem Jonasz był w brzuchu wieloryba trzy dni i trzy noce, tak Syn Człowieczy będzie w sercu ziemi trzy dni i trzy noce.
Mt 12,40
Śmierć jednak królowała od Adama aż do Mojżesza nawet nad tymi, którzy nie popełnili grzechu podobnego do przestępstwa Adama, który jest obrazem tego, który miał przyjść.
Rz 5,14
Adam zostaje nazwany obrazem tego, który miał przyjść, choć podobieństwo idzie tu przez przeciwieństwo — jeden przynosi śmierć, drugi życie. Figura nie musi więc oznaczać zgodności we wszystkim.
Niegdyś nieposłusznym, gdy za dni Noego raz oczekiwała Boża cierpliwość, kiedy budowano arkę, w której niewiele, to jest osiem dusz, zostało uratowanych przez wodę. Teraz też chrzest, będąc tego odbiciem, zbawia nas – nie jest usunięciem cielesnego brudu, ale odpowiedzią czystego sumienia wobec Boga – przez zmartwychwstanie Jezusa Chrystusa;
1 P 3,20-21
Piotr nazywa chrzest odbiciem tego, co stało się za dni Noego, i od razu dopowiada, na czym polega, żeby nie zostawić miejsca na domysł. Podobnie autor Listu do Hebrajczyków opisuje, co Abraham pomyślał o synu, i sam wskazuje, do czego to podobne:
Uważał, że Bóg może nawet wskrzesić z martwych, skąd go też otrzymał na podobieństwo zmartwychwstania.
Hbr 11,19
Wasi ojcowie jedli mannę na pustyni, a poumierali. To jest ten chleb, który zstępuje z nieba, aby ten, kto go je, nie umarł. Ja jestem chlebem żywym, który zstąpił z nieba. Jeśli ktoś będzie jadł z tego chleba, będzie żył na wieki. A chleb, który ja dam, to moje ciało, które ja dam za życie świata.
J 6,49-51
Manna jest tu punktem wyjścia dla kontrastu: tamci jedli i poumierali. Także tutaj porównanie prowadzi sam mówiący, a nie słuchacz.
Reguła podana wprost
A to wszystko przydarzyło się im dla przykładu i zostało napisane dla napomnienia nas, których dosięgnął kres czasów.
1 Kor 10,11
Zdanie mówi dwie rzeczy naraz: wydarzenia były rzeczywiste i zostały zapisane dla napomnienia późniejszych czytelników. Figura nie unieważnia więc historii, tylko dokłada do niej warstwę odczytania. To rozróżnienie ma praktyczne skutki. Odczytanie typologiczne, które wymaga uznania opisanego wydarzenia za nieprawdziwe, jest sprzeczne z regułą, na którą się powołuje. Paweł buduje swój wywód na tym, że ojcowie naprawdę przeszli przez morze, a nie na tym, że przejście jest obrazem czegoś zamiast być zdarzeniem.
Gdzie kończy się tekst
Z powyższych miejsc wynika prosta granica robocza. Gdy autor natchniony mówi, że coś jest obrazem, mamy oparcie. Gdy sami zauważamy podobieństwo, mamy spostrzeżenie — i tak należy je przedstawiać, z zaznaczeniem, że jest nasze. Różnica nie jest formalna. Figura wskazana w tekście może być podstawą nauczania; figura zauważona przez czytelnika może być co najwyżej ilustracją.
Napisane jest bowiem, że Abraham miał dwóch synów, jednego z niewolnicy, a drugiego z wolnej. Lecz ten z niewolnicy urodził się według ciała, ten zaś z wolnej – według obietnicy. Ma to znaczenie alegoryczne: te kobiety oznaczają dwa przymierza: jedno z góry Synaj, które rodzi w niewolę – jest nim Hagar. Hagar bowiem to góra Synaj w Arabii, a odpowiada ona dzisiejszemu Jeruzalem, bo jest ono w niewoli wraz ze swoimi dziećmi. Natomiast Jeruzalem, które jest w górze, jest wolne i ono jest matką nas wszystkich.
Ga 4,22-26
Nawet Paweł, gdy sięga po odczytanie tego rodzaju, nazywa je po imieniu, zamiast podawać jako oczywisty sens tekstu.
Strona przeciwna
On też uczynił nas zdolnymi sługami nowego testamentu, nie litery, ale Ducha; litera bowiem zabija, Duch zaś ożywia.
2 Kor 3,6
Są to cienie rzeczy przyszłych, ciało zaś jest Chrystusa.
Kol 2,17
Oba zdania bywają używane szerzej, niż mówią. Pierwsze przeciwstawia dwa posługiwania, a nie dwie metody czytania; drugie mówi o cieniu, a nie o zniesieniu. Trudniejsze jest jednak co innego:
Jest bowiem napisane w Prawie Mojżesza: Nie zawiążesz pyska młócącemu wołowi. Czy o woły Bóg się troszczy? Czy raczej ze względu na nas to mówi? Przecież dla nas jest napisane, że w nadziei ma orać ten, kto orze, a ten, kto młóci w nadziei, swojej nadziei ma być uczestnikiem.
1 Kor 9,9-10
To najostrzejsze miejsce dla każdego, kto broni dosłownego obowiązywania przepisów Tory. Paweł pyta wprost, czy Bogu chodzi o woły, i odpowiada, że przepis został napisany ze względu na nas. Można wskazać, że nie mówi przy tym, by wołu nie karmić, i że wyprowadza wniosek dodatkowy, a nie zastępczy — ale trzeba uczciwie przyznać, że samo zdanie takiego zastrzeżenia nie zawiera. Brzmi mocniej, niż byłoby wygodnie. Na koniec ostrzeżenie, które dotyczy obu stron sporu:
Nie dodawaj nic do jego słów, aby cię nie strofował i abyś nie okazał się kłamcą.
Prz 30,6
Czego nie wiemy
Nie wiemy, ile figur pozostało niewskazanych — Pismo nie podaje ich listy ani liczby. Nie wiemy, jak daleko wolno prowadzić szczegół: przy wężu wskazano jedną cechę, przy arce jedną, i nic ponad to. Nie wiemy, czy autorzy Tanachu byli świadomi zapowiadającego charakteru tego, co opisują. Nie mamy też w tekście żadnego kryterium odrzucania odczytań błędnych, poza tym, że musi je potwierdzać inne miejsce Pisma.
Zobacz też: Jeszua (Jezus) · Adam · Piotr · Abraham · Paweł — znaczenie imienia
