Przymiotnik theopneustos (θεόπνευστος, G2315) występuje w Nowym Testamencie dokładnie jeden raz. Cała waga terminu spoczywa więc na jednym zdaniu, a każde uogólnienie musi być robione ostrożnie.
Całe Pismo jest natchnione przez Boga i pożyteczne do nauki, do strofowania, do poprawiania, do wychowywania w sprawiedliwości;
2Tm 3,16
Budowa słowa
Złożenie ma dwa człony: theos — Bóg, oraz rdzeń czasownika pneo (πνέω, G4154), który w Nowym Testamencie występuje siedem razy i zawsze dotyczy wiania. Wieje wiatr uderzający w dom zbudowany na skale, wieje wiatr z południa, wieje wiatr na jeziorze, wieją cztery wiatry powstrzymane przez aniołów.
Wiatr wieje, gdzie chce, i słyszysz jego głos, ale nie wiesz, skąd przychodzi i dokąd zmierza. Tak jest z każdym, kto się narodził z Ducha.
J 3,8
Kierunek obrazu jest więc na zewnątrz: coś zostaje wytchnięte, wypuszczone z siebie. Polskie natchnienie sugeruje ruch przeciwny — wtchnięcie czegoś do środka autora, jak w łacińskim inspiratio. Grecki przymiotnik nie opisuje stanu psychicznego piszącego. Opisuje pochodzenie tekstu.
Czym było Pismo dla piszącego
Zdanie z 2 Tm 3,16 nie wisi w próżni. Wiersz wcześniej precyzuje, o jakich pismach mowa: o tych, które Tymoteusz znał od dziecka. W chwili powstania listu oznaczało to zbiór ksiąg Tanach, bo nic innego nie mogło być znane komuś od dzieciństwa.
I ponieważ od dziecka znasz Pisma święte, które cię mogą uczynić mądrym ku zbawieniu przez wiarę, która jest w Chrystusie Jezusie.
2Tm 3,15
Drugie zdanie o pochodzeniu tekstu stoi u Piotra i mówi o mechanizmie od strony ludzkiej: nie z woli człowieka, lecz pod prowadzeniem Ducha.
Nie z ludzkiej bowiem woli przyniesione zostało kiedyś proroctwo, ale święci Boży ludzie przemawiali prowadzeni przez Ducha Świętego.
2P 1,21
To przede wszystkim wiedząc, że żadne proroctwo Pisma nie podlega własnemu wykładowi.
2P 1,20
Co ginie po polsku
Ginie kierunek. Natchniony po polsku znaczy tyle, co obdarzony natchnieniem — mówi o człowieku i o jego stanie. Grecki przymiotnik orzeka o tekście i o jego źródle, a o piszącym nie mówi nic. To różnica praktyczna: przy polskim rozumieniu naturalnie pojawia się pytanie o przeżycia autorów, przy greckim — pytanie o to, skąd tekst pochodzi.
Ginie też wyjątkowość słowa. Czytelnik polski, spotykając wyraz natchnione, ma wrażenie, że obcuje z terminem technicznym, który Nowy Testament rozwija w wielu miejscach. Tymczasem termin pada raz. Wszystko, co poza tym mówimy o natchnieniu, budujemy z innych zdań i innych słów — na przykład z Piotrowego zdania o ludziach prowadzonych przez Ducha albo z formuł typu Pismo mówi.
Ginie wreszcie zakres rzeczownika, który przymiotnik określa. O tym, czym jest graphe, decyduje osobne hasło; tutaj wystarczy odnotować, że polskie Pismo pisane wielką literą sugeruje dzisiejszy zbiór dwóch testamentów, a greckie słowo w chwili pisania tego listu takiego zakresu nie miało.
Co sporne
Grecki tekst 2 Tm 3,16 daje się zbudować składniowo na dwa sposoby, bo brakuje w nim czasownika być. Można czytać: całe Pismo jest natchnione i pożyteczne. Można też czytać: całe Pismo natchnione jest również pożyteczne. Drugi odczyt zawęża zdanie do tej części pism, która jest natchniona, i był w historii wykorzystywany do stopniowania autorytetu ksiąg. Sama leksyka nie rozstrzyga między tymi możliwościami — rozstrzyga się to na gruncie składni i kontekstu, a oba są tu dyskutowane.
Osobno sporny jest zasięg. Czy przymiotnik obejmuje także pisma apostolskie? Zwolennicy wskazują na 2 P 3,16, gdzie listy Pawła są zestawione z innymi Pismami, oraz na 1 Tm 5,18, gdzie formuła cytowania obejmuje słowa znane z Ewangelii Łukasza. Przeciwnicy odpowiadają, że autor 2 Tm mówił o tym, co Tymoteusz znał od dziecka. Zakres słowa tego sporu nie zamyka; wyznacza tylko, o co pytamy.
Jak też mówi o tym we wszystkich listach. Są w nich pewne rzeczy trudne do zrozumienia, które, podobnie jak inne Pisma, ludzie niedouczeni i nieutwierdzeni przekręcają ku swemu własnemu zatraceniu.
2P 3,16
Czego nie wiemy
Nie wiemy, czy przymiotnik był w I wieku terminem obiegowym, czy autor listu ukuł go na tę okazję — poświadczenia spoza Nowego Testamentu są nieliczne i trudne do datowania. Nie wiemy, jak przymiotnik działał w mowie: czy miał wyraźnie słyszalny związek z wianiem wiatru, czy zdążył już zleksykalizować się jako określenie techniczne. Nie wiemy wreszcie, czy autor 2 Tm 3,16 myślał o granicach zbioru; zdanie mówi o właściwości, nie o spisie treści.
Zobacz też: Tanach · Graphe (γραφή) — „Pismo” jako konkretny zapisany tekst · Tymoteusz
