Terafim (תְּרָפִים, H8655) występują w Piśmie 15 razy i zawsze w formie wyglądającej na liczbę mnogą, także tam, gdzie kontekst wskazuje na jeden przedmiot. Pismo nie definiuje tego słowa ani razu. Wiemy o terafim tylko tyle, ile wynika ze scen, w których się pojawiają — a te sceny nie układają się w spójny obraz przedmiotu.
Kradzież u Labana
Gdy Laban odszedł strzyc swoje owce, Rachela ukradła posążki należące do jej ojca.
Rdz 31,19
Rachela zabiera terafim ojca w chwili, gdy ten jest przy strzyżeniu owiec. Laban rusza w pogoń i nazywa je wprost swoimi bogami.
A teraz, gdy chciałeś odejść, bo bardzo tęskniłeś za domem twego ojca, dlaczego ukradłeś moje bożki?
Rdz 31,30
Jakub, nieświadomy kradzieży, wydaje na złodzieja wyrok śmierci (Rdz 31,32) — nie wiedząc, że skazuje własną żonę. Sposób ukrycia mówi o rozmiarze więcej niż jakikolwiek opis.
A Rachela wzięła posążki, włożyła je pod siodło wielbłądzie i usiadła na nich. Laban przeszukał cały namiot, ale nic nie znalazł.
Rdz 31,34
Terafim mieszczą się pod siodłem wielbłąda i można na nich usiąść. To przedmioty małe — i ta scena jest jedynym miejscem w Piśmie, z którego cokolwiek o ich rozmiarze wynika.
Ale w łożu Dawida
A Mikal wzięła bożka i położyła na łożu, a poduszkę z koziej sierści umieściła pod jego głową i przykryła szatą.
1Sm 19,13
Mikal kładzie terafim na łożu, podkłada poduszkę z koziej sierści i przykrywa szatą, a posłańcy Saula biorą to za chorego Dawida (1 Sm 19,16). Tu przedmiot musi mieć rozmiar i zarys człowieka pod przykryciem.
Obie sceny są w tekście i obie mówią o terafim. Pismo nie wspomina, że istniały dwa rodzaje, nie podaje żadnych wymiarów i nie opisuje kształtu. Czytelnik może przyjąć obie sceny naraz tylko pod warunkiem, że przyzna: opisu po prostu nie ma. Każda rekonstrukcja wyglądu terafim jest domysłem.
Element domowej świątyni
A Micheasz miał u siebie kaplicę bogów, sporządził też efod i terafim i poświęcił jednego ze swych synów, aby był jego kapłanem.
Sdz 17,5
U Micheasza terafim wchodzą w skład zestawu: kaplica, efod, terafim, posąg ryty i posąg odlany, do tego własny kapłan. Danici zabierają cały ten komplet razem z kapłanem (Sdz 18,14.17-18.20). Terafim są tam jednym z przedmiotów wyposażenia, nie osobną doktryną.
Zwróćmy uwagę, że w tych rozdziałach nikt nie zwraca się do terafim ani ich nie opisuje. Wymienia się je na liście, przenosi z miejsca na miejsce i wystawia. Księga Sędziów relacjonuje to bez komentarza teologicznego, zostawiając ocenę powtarzającej się uwadze o czasach, w których każdy czynił to, co było słuszne w jego oczach.
Narzędzie wróżenia
Król Babilonu bowiem stanął na rozdrożu, na początku dwóch dróg, aby zasięgnąć wróżby: polerował strzały, radził się bożków, patrzył na wątrobę.
Ez 21,21
Król Babilonu radzi się terafim obok strzał i wątroby — a więc jako jednego ze sposobów wróżenia. Zachariasz mówi o tym samym w kategoriach skuteczności.
Bożki wypowiadają bowiem słowa próżności, a wróżbici prorokują kłamstwo i opowiadają zmyślone sny, daremnie pocieszają. Dlatego błąkali się jak trzoda, byli utrapieni, bo nie było pasterza.
Za 10,2
W 1 Sm 15,23 Samuel stawia upór Saula obok terafim (UBG: „bałwochwalstwo”), a Jozjasz usuwa je razem z czarownikami i wróżbiarzami (2 Krl 23,24). To najmocniejsza w Piśmie ocena tych przedmiotów.
Czego tekst nie mówi
Najważniejsze przemilczenie dotyczy motywu Racheli. Rdz 31 nie podaje go wcale. Nie mówi, że chciała zabezpieczyć dziedzictwo, że terafim potwierdzały prawo do majątku Labana ani że chodziło o cokolwiek prawnego. Popularne wyjaśnienie odwołujące się do prawa dziedziczenia zbudowano na archiwach rodzinnych z Mezopotamii — a więc na materiale spoza Biblii. Odnotowuję je jako hipotezę spoza Pisma i nie opieram na nim żadnego wniosku; tekst mówi tylko, że Laban nazwał je swoimi bogami, a Rachela ich nie oddała.
Pismo nie mówi też, z czego terafim robiono, kto je wytwarzał, jak ich używano w domu ani czy przypisywano im mowę. Za 10,2 stwierdza, że mówią słowa próżności, ale to ocena, nie opis obrzędu.
Nie ma również w tekście nazwy dla praktyki: żaden werset nie mówi, jak nazywano ludzi trzymających terafim, ani czy uważano to za osobny kult, czy za element domowego zwyczaju. Wiadomo tylko, że przedmioty te towarzyszą Izraelowi od czasów patriarchów aż do reformy Jozjasza i że żaden z ich posiadaczy w Piśmie — Laban, Rachela, Micheasz, Mikal — nie jest przedstawiony wprost jako czciciel obcego boga. To jest chyba najbardziej niepokojąca obserwacja tego hasła: terafim trzymano obok wiary w Jahwe, a nie zamiast niej.
Przez wiele dni bowiem synowie Izraela będą bez króla, bez księcia, bez ofiary, bez posągu, bez efodu i bez terafim.
Oz 3,4
I ostatnia rzecz: Oz 3,4 umieszcza terafim w jednym wyliczeniu z ofiarą i efodem, bez etykiety przy którymkolwiek z tych słów. Lista mówi, że Izraelowi zabraknie wszystkiego, po czym dotąd rozpoznawał porządek — także tego, co porządku nie stanowiło.
Zobacz też: Jahwe · Księga Sędziów · Laban · Jakub · Jozjasz · Micheasz
