Określenie brzmi po polsku jak wyrok wydany na kogoś przed urodzeniem: skoro ktoś jest synem zatracenia, to zatracenie ma po ojcu. Tak działa polskie słowo syn i tak nie działa konstrukcja, którą oddaje. W językach semickich wyrażenie o synostwie czegoś opisuje przynależność albo cechę, a nie rodowód.
Gdzie pada
W tej dokładnie postaci zwrot występuje w Piśmie raz, w zapowiedzi dotyczącej dnia Pana:
Niech was nikt w żaden sposób nie zwodzi. Ten dzień bowiem nie nadejdzie, dopóki najpierw nie przyjdzie odstępstwo i nie objawi się człowiek grzechu, syn zatracenia;
2 Tes 2,3
Ten sam wyraz w innej formie pada jeszcze w modlitwie Jeszui i dotyczy człowieka z kręgu dwunastu:
Gdy byłem z nimi na świecie, ja zachowywałem ich w twoim imieniu. Strzegłem tych, których mi dałeś, i żaden z nich nie zginął prócz syna zatracenia, żeby się wypełniło Pismo.
J 17,12
To wszystko. Dwa miejsca, dwie różne osoby, jedno wyrażenie.
Jak działa konstrukcja
Najlepszy dowód, że nie chodzi o pochodzenie, leży w miejscu, w którym ewangelista sam tłumaczy przydomek. Jakub i Jan nie byli synami człowieka o imieniu Grom:
Jakuba, syna Zebedeusza, i Jana, brata Jakuba, którym nadał przydomek Boanerges, co znaczy: Synowie Gromu;
Mk 3,17
Podobnie działa określenie z ostrej wypowiedzi o prozelitach — nikt nie sugeruje tam biologicznego ojcostwa:
Biada wam, uczeni w Piśmie i faryzeusze, obłudnicy, bo obchodzicie morza i lądy, aby pozyskać jednego współwyznawcę, a gdy się nim stanie, czynicie go synem piekła dwa razy takim jak wy sami.
Mt 23,15
Konstrukcja obsługuje też przynależność do grupy i to w obie strony. Raz jest przynależnością do porządku obecnego świata:
I pochwalił pan niesprawiedliwego szafarza, że roztropnie postąpił. Bo synowie tego świata w swoim pokoleniu są roztropniejsi od synów światłości.
Łk 16,8
Raz przynależnością do światłości, i to jako stan do osiągnięcia, nie odziedziczony:
Dopóki macie światłość, wierzcie w światłość, abyście byli synami światłości. Gdy Jezus to powiedział, odszedł i ukrył się przed nimi.
J 12,36
A raz jako stwierdzenie o adresatach listu, postawione obok dwóch zaprzeczeń:
Wy wszyscy jesteście synami światłości i synami dnia. Nie jesteśmy synami nocy ani ciemności.
1 Tes 5,5
W Piśmie hebrajskim najczęstszy jest wariant negatywny, występujący pięć razy i opisujący ludzi bezwartościowych albo wywrotowych. Wyraz stojący w nim po słowie synowie nie jest imieniem osoby ani nazwą plemienia — dawni tłumacze oddawali go opisowo, przez nikczemność albo bezprawie, a późniejsza tradycja zrobiła z niego imię własne, czego tekst hebrajski w tych miejscach nie wymaga:
A gdy rozweselili swoje serca, oto mężczyźni tego miasta, synowie Beliala, otoczyli dom i kołatali do drzwi, i mówili do gospodarza tego domu, do starca: Wyprowadź człowieka, który wszedł do twego domu, abyśmy z nim obcowali.
Sdz 19,22
Jak łatwo zrozumieć to źle
Pierwszy błąd to odczytanie rodowodowe, z którego wyprowadza się potem tezę o kimś przeznaczonym do zguby od urodzenia. Zwrot mówi o kierunku i o przynależności, nie o pochodzeniu. Ta sama gramatyka pozwala nazwać kogoś synem światłości, a przecież nikt nie twierdzi, że światłość jest jego rodzicem.
Drugi błąd to wyciąganie z tożsamości wyrażenia tożsamości osób. Skoro to samo określenie pada o Judaszu i o człowieku grzechu, wielu wnioskuje, że to jedna i ta sama postać, powracająca. Wyrażenie jest jednak opisowe. Dwoje ludzi można nazwać synami tego świata, nie twierdząc, że są tą samą osobą.
Trzeci błąd dotyczy kierunku. Zatracenie jest w tym określeniu celem drogi, nie punktem wyjścia. Ten sam wyraz opisuje w Apokalipsie los bestii i wskazuje na koniec, do którego rzecz zmierza:
Bestia, którą widziałeś, była, a nie ma jej i ma wyjść z otchłani, i iść na zatracenie. I zdziwią się mieszkańcy ziemi, których imiona nie są zapisane w księdze życia od założenia świata, widząc bestię, która była i nie ma jej, a jednak jest.
Ap 17,8
Czwarty błąd jest stylistyczny. Polskie sformułowanie brzmi jak formuła klątwy z powieści grozy, przez co dodaje zdaniu mroku, którego w oryginalnej konstrukcji nie ma. To zwykła gramatyka semicka, tak samo bezbarwna jak nasze mówienie o kimś, że jest człowiekiem interesu.
Piąty błąd to czytanie J 17,12 jako informacji o rozstrzygniętym losie. Zdanie stwierdza, kto z powierzonych nie pozostał, i wiąże to z wypełnieniem Pisma; nie orzeka o wieczności ani nie podaje wyroku.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, kim jest człowiek grzechu z listu do Tesaloniczan. Tekst opisuje jego zachowanie, ale nie podaje ani imienia, ani czasu.
Nie wiemy, czy Paweł świadomie sięgnął po to samo określenie, które pada w modlitwie zapisanej przez Jana, czy obaj niezależnie użyli obiegowego zwrotu. Obie ewentualności są otwarte.
Nie wiemy wreszcie, do którego miejsca Pisma odsyła wzmianka o jego wypełnieniu w J 17,12. Ewangelia nie podaje odsyłacza, a proponowane kandydatury z Psalmów opierają się na późniejszym zestawieniu w Dziejach, nie na wskazaniu w tym zdaniu.
Zobacz też: Celem (צֶלֶם) — obraz Boży i posąg bożka to jedno słowo · Ewangelia (besora) · Jakub · Paweł — znaczenie imienia
