Rzeczownik skandalon (σκάνδαλον, G4625) występuje w Nowym Testamencie piętnaście razy. Jego pierwotne znaczenie jest techniczne: to ruchoma część pułapki na zwierzę, patyk albo zapadka, której dotknięcie uruchamia mechanizm. Stąd drugie znaczenie — przeszkoda, o którą ktoś się potyka.
Obraz pułapki
Najczystszy przykład pierwszego znaczenia daje cytat z Psalmu w Liście do Rzymian, gdzie rzeczownik stoi w jednym rzędzie z sidłem.
A Dawid mówi: Niech ich stół stanie się sidłem i pułapką, zgorszeniem i odpłatą.
Rz 11,9
Drugi obraz, potknięcia, przywołuje przepis Tory zabraniający stawiania przeszkody przed ślepym. Sytuacja jest ta sama: ktoś idzie i nie widzi, że jego droga została przygotowana tak, by upadł.
Nie będziesz złorzeczył głuchemu, a przed ślepym nie będziesz stawiał przeszkody, ale będziesz się bał swego Boga. Ja jestem Pan.
Kpł 19,14
A tak już nie osądzajmy jedni drugich, ale raczej uważajcie na to, aby nie dawać bratu powodu do potknięcia się lub upadku.
Rz 14,13
Kto miłuje swego brata, trwa w światłości i nie ma w nim powodu do upadku.
1J 2,10
Zastosowanie do osób
Rzeczownik bywa orzekany o ludziach. Piotr, który odradza Mesjaszowi drogę do Jerozolimy, zostaje nazwany właśnie tak.
Lecz on odwrócił się i powiedział do Piotra: Odejdź ode mnie, szatanie! Jesteś dla mnie zgorszeniem, bo nie pojmujesz tego, co Boże, ale to, co ludzkie.
Mt 16,23
Zdanie nie mówi, że Piotr zgorszył kogoś obyczajowo. Mówi, że stanął na drodze jako przeszkoda uruchamiająca upadek. Ten sam obraz obejmuje ludzi wprowadzających rozłamy we wspólnocie.
A proszę was, bracia, abyście wypatrywali tych, którzy powodują rozłamy i zgorszenia przeciwko tej nauce, którą przyjęliście; unikajcie ich.
Rz 16,17
Biada światu z powodu zgorszeń! Muszą bowiem przyjść zgorszenia, ale biada temu człowiekowi, przez którego przychodzi zgorszenie!
Mt 18,7
I powiedział do uczniów: Nie jest możliwe, żeby nie przyszły zgorszenia, lecz biada temu, przez którego przychodzą!
Łk 17,1
Mesjasz jako skandalon
Najostrzejsze użycie odnosi rzeczownik do samego Mesjasza, w cytacie z Izajasza.
On będzie dla was świątynią, ale kamieniem potknięcia i skałą zgorszenia dla obu domów Izraela, pułapką i sidłem dla mieszkańców Jerozolimy.
Iz 8,14
Jak jest napisane: Oto kładę na Syjonie kamień potknięcia i skałę zgorszenia, a każdy, kto w niego wierzy, nie będzie zawstydzony.
Rz 9,33
Kamieniem potknięcia i skałą zgorszenia dla tych, którzy nie wierząc, potykają się o słowo, na co też są przeznaczeni.
1P 2,8
My zaś głosimy Chrystusa ukrzyżowanego, który dla Żydów wprawdzie jest zgorszeniem, a dla Greków głupstwem;
1Kor 1,23
Zestawienie jest przemyślane: ten sam kamień jest fundamentem dla jednych i przeszkodą dla drugich. Grecki tekst nie mówi o oburzeniu, tylko o potknięciu.
Co ginie po polsku
Ginie mechanizm. Polskie zgorszenie znaczy dziś publiczne oburzenie albo demoralizację, a skandal to sprawa dla mediów. Grecki wyraz jest z języka myśliwych: część urządzenia, które ma kogoś zatrzymać w biegu. Dlatego Mt 18,7 nie mówi o świecie oburzonym, tylko o świecie pełnym pułapek.
Ginie też rozróżnienie od pokrewnych wyrazów. Grecki ma osobny czasownik skandalizo (G4624), padający trzydzieści razy, i osobny rzeczownik proskomma (G4348) — próg, o który uderza stopa. Polszczyzna miesza to wszystko w gnieździe słowa zgorszenie i kamień potknięcia, więc czytelnik nie widzi, gdzie jest przeszkoda, a gdzie mechanizm.
Ginie wreszcie ostrość Mt 16,23. Po polsku zdanie brzmi tak, jakby Piotr kogoś zgorszył swoim zachowaniem. Po grecku brzmi, jakby zastawił zasadzkę — i to jest powód tak twardej odprawy.
Ta sama zmiana rejestru dotyka Rz 14,13. Zdanie mówi tam o powstrzymaniu się od czegoś ze względu na brata, dla którego stałoby się to przeszkodą. Polskie zgorszenie kieruje uwagę na reakcję emocjonalną, na czyjeś oburzenie postawą współwyznawcy. Grecki obraz jest inny: chodzi o to, że ktoś idący swoją drogą upadnie, bo coś zostało postawione na jego szlaku. Różnica ma skutki praktyczne, bo pierwsza wersja każe liczyć się z cudzą wrażliwością, a druga z realną szkodą.
Warto dodać, że Mt 13,41 stosuje rzeczownik do rzeczy zbieranych z królestwa przez aniołów — a więc traktuje pułapki jak przedmioty, które da się usunąć z terenu. Polskie zgorszenia w tym wierszu brzmią jak zjawiska społeczne. Po grecku są to elementy, które ktoś rozstawił i które ktoś inny sprząta.
Syn Człowieczy pośle swoich aniołów, a oni zbiorą z jego królestwa wszystkie zgorszenia i tych, którzy popełniają nieprawość;
Mt 13,41
Co sporne
Ga 5,11 mówi o zgorszeniu krzyża, które zostałoby zniesione, gdyby Paweł nadal głosił obrzezanie.
A ja, bracia, jeśli nadal obrzezanie głoszę, to dlaczego jeszcze cierpię prześladowanie? Przecież wtedy zniesione byłoby zgorszenie krzyża.
Ga 5,11
Zdanie bywa czytane jako dowód, że ewangelia z natury musi ranić religijne oczekiwania, albo jako lokalna uwaga o sporze z konkretnymi przeciwnikami. Zakres słowa nie rozstrzyga: wskazuje tylko, że mowa o czymś, co powoduje potknięcie, a nie o czymś, co obraża gusta. Kto z tego zdania wyprowadza zasadę, że przepowiadanie ma być prowokujące, przypisuje słowu treść, której ono nie ma. Kto natomiast zupełnie usuwa element potknięcia, nie da się pogodzić z 1 Kor 1,23, gdzie stoi to jasno.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, jak żywy był w I wieku obraz pułapki; wyraz mógł być już zleksykalizowany jako przenośnia. Nie wiemy, jak dokładnie brzmiał hebrajski tekst, który stoi za cytatem z Rz 9,33, bo składa się on z dwóch miejsc Izajasza połączonych w jedno zdanie. Nie wiemy wreszcie, czy Mt 18,7 mówi o nieuchronności pułapek jako o fakcie świata, czy jako o zapowiedzi — grecka konstrukcja pozwala na oba odczyty.
Zobacz też: Obrzezanie (brit mila) · Ewangelia (besora) · Piotr · Paweł — znaczenie imienia
