Wyraz Satanas (Σατανᾶς, G4567) pada w Nowym Testamencie trzydzieści siedem razy. Nie jest to słowo greckie — to zapis hebrajskiego satan (שָׂטָן, H7854), rzeczownika pospolitego, który w Tanach występuje dwadzieścia siedem razy i znaczy: przeciwnik, ten, kto staje w poprzek. Grecki tekst przejął go w brzmieniu, a nie w tłumaczeniu, i to jedno przesądziło o tym, jak czyta go dzisiaj Polak.
Kogo Tanach nazywa satanem
Zacznijmy od miejsc, w których polski przekład nie pisze o szatanie, bo nie może.
I zapłonął gniew Boga, że on poszedł; i stanął Anioł Pana na drodze jako przeciwnik. On zaś jechał na swojej oślicy i z nim dwaj jego słudzy.
Lb 22,22
Lecz książęta filistyńscy rozgniewali się i powiedzieli mu: Odpraw tego człowieka i niech wróci do swego miejsca, które mu wyznaczyłeś. Niech nie idzie z nami do bitwy, aby w czasie walki nie stał się naszym przeciwnikiem. Czym bowiem mógłby odzyskać łaskę u swego pana jak nie głowami tych mężczyzn?
1 Sm 29,4
Pan wzbudził więc Salomonowi przeciwnika, Hadada Edomitę, z rodu królewskiego w Edomie.
1 Krl 11,14
Lecz teraz Pan, mój Bóg, dał mi zewsząd odpoczynek, nie ma żadnego przeciwnika ani złego wydarzenia.
1 Krl 5,4
W pierwszym zdaniu satan to Anioł Pana zagradzający drogę Balaamowi. W drugim — Dawid, którego Filistyni boją się mieć za plecami. W trzecim — edomski król wzbudzony przez Boga przeciw Salomonowi. W czwartym rzeczownik oznacza po prostu brak zagrożenia. Cztery razy to samo słowo, cztery zupełnie różne odniesienia, a UBG w każdym z nich pisze „przeciwnik”.
Gdzie polski przekład stawia szatana
W kilku miejscach tłumacz wybiera zapis brzmieniowy zamiast znaczenia i wtedy powstaje postać.
Zdarzyło się pewnego dnia, gdy synowie Boży przybyli, aby stanąć przed Panem, że też szatan pojawił się wśród nich.
Hi 1,6
Potem ukazał mi Jozuego, najwyższego kapłana, który stał przed Aniołem Pana, i szatana stojącego po jego prawicy, aby mu się sprzeciwiać.
Za 3,1
Postaw nad nim niegodziwego, a szatan niech stoi po jego prawicy.
Ps 109,6
W Księdze Hioba i u Zachariasza hebrajski rzeczownik ma rodzajnik — dosłownie ten przeciwnik, oskarżyciel pełniący określoną rolę. W Psalmie 109 rodzajnika nie ma i zdanie równie dobrze może mówić o ludzkim oskarżycielu stającym po prawej stronie sądzonego; UBG wybiera tu jednak zapis brzmieniowy i polski czytelnik dostaje postać, o której tekst wcale nie musi mówić.
Miejsce, w którym przekład dopisuje
Jest w UBG zdanie, gdzie słowo pojawia się mimo braku odpowiednika w tekście hebrajskim.
Wtedy znowu zapłonął gniew Pana przeciw Izraelowi, gdy szatan pobudził Dawida przeciwko nim, mówiąc: Idź, policz Izraela i Judę.
2 Sm 24,1
Wtedy szatan powstał przeciwko Izraelowi i pobudził Dawida, aby policzył Izraela.
1 Krn 21,1
W Księdze Kronik hebrajski rzeczownik stoi i nie ma przy nim rodzajnika. W Drugiej Księdze Samuela nie stoi wcale — zdanie mówi o pobudzeniu Dawida bez wskazania sprawcy, a tłumacz podstawia szatana, żeby uzgodnić oba miejsca. To decyzja interpretacyjna, nie przekład. Polski czytelnik nie ma jak zauważyć, że w jednym z tych wersetów słowa po prostu nie ma.
Nowy Testament: rzeczownik staje się imieniem
W Nowym Testamencie wyraz odnosi się już do jednej konkretnej istoty i występuje jako imię.
Wtedy Jezus powiedział mu: Idź precz, szatanie! Jest bowiem napisane: Panu, swemu Bogu, będziesz oddawał pokłon i tylko jemu będziesz służył.
Mt 4,10
I zrzucony został wielki smok, wąż starodawny, zwany diabłem i szatanem, zwodzący cały świat. Został zrzucony na ziemię, z nim też zrzuceni zostali jego aniołowie.
Ap 12,9
Dlatego chcieliśmy przybyć do was, zwłaszcza ja, Paweł, raz i drugi, ale przeszkodził nam szatan.
1 Tes 2,18
Jednocześnie stara warstwa jest nadal słyszalna. Kiedy Jeszua zwraca się tak do Piotra, greckie zdanie brzmi jak nazwanie go przeciwnikiem, a nie jak utożsamienie z tą istotą.
Lecz on odwrócił się i powiedział do Piotra: Odejdź ode mnie, szatanie! Jesteś dla mnie zgorszeniem, bo nie pojmujesz tego, co Boże, ale to, co ludzkie.
Mt 16,23
Co ginie po polsku
Ginie znaczenie. Polskie „szatan” nie znaczy nic poza wskazaniem osoby; hebrajskie satan mówi, co ta postać robi — staje w poprzek i oskarża. Czytelnik traci opis funkcji i dostaje samą etykietę.
Ginie związek między Aniołem Pana z Księgi Liczb, Hadadem z Pierwszej Księgi Królewskiej a postacią z Księgi Hioba. W hebrajskim stoi tam jeden wyraz. W polskim są to trzy niepowiązane słowa: przeciwnik, przeciwnik i szatan.
Ginie wreszcie rodzajnik. Różnica między „przeciwnikiem” a „tym przeciwnikiem” jest w Księdze Hioba widoczna i sygnalizuje rolę urzędową w niebiańskim zgromadzeniu. Polszczyzna nie ma rodzajników, więc informacja przepada bez śladu.
Co sporne
Sporne jest, czy postać z Księgi Hioba i Zachariasza to ta sama istota, o której mówi Nowy Testament. Jedni czytają Tanach wstecz i widzą tam tę samą osobę na wcześniejszym etapie objawienia. Drudzy podkreślają, że w Hi 1,6 przeciwnik przychodzi wraz z synami Bożymi i działa za przyzwoleniem, co słabo pasuje do wroga wyrzuconego z nieba.
Leksyka tego nie zamyka i nie ma szans zamknąć. Rzeczownik pospolity użyty z rodzajnikiem mówi tylko tyle, że chodzi o kogoś pełniącego rolę oskarżyciela; nie mówi, kto to jest ani jaka jest jego historia. Ap 12,9 podaje utożsamienie i to jest twarda podstawa dla Nowego Testamentu, ale rozciąganie go wstecz na każde hebrajskie użycie to już wniosek teologiczny, a nie ustalenie słownikowe. Kto buduje na etymologii pełną biografię tej postaci, przekracza to, co daje tekst.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, dlaczego autorzy Nowego Testamentu zachowali brzmienie hebrajskie zamiast przetłumaczyć wyraz — mogło to być utrwalone już wcześniej w mowie wspólnot, ale nie mamy jak tego sprawdzić. Nie wiemy, czy zdanie skierowane do Piotra jest nazwaniem go przeciwnikiem, czy zwrotem do stojącego za nim, choć porządek opowiadania sugeruje pierwsze. Nie wiemy wreszcie, jak pogodzić 2 Sm 24,1 z 1 Krn 21,1 — obie księgi opisują to samo wydarzenie i wskazują innego sprawcę, a rozwiązania proponowane przez komentatorów pozostają hipotezami.
Zobacz też: Satan (שָׂטָן) — najpierw „przeciwnik”, dopiero potem imię · Tanach · Jeszua (Jezus) · Dawid
