Satan (שָׂטָן, H7854) pojawia się w hebrajskiej Biblii dwadzieścia siedem razy, w dwudziestu trzech wersetach. Polski czytelnik zna to słowo wyłącznie jako imię własne. W Tanach jest ono przede wszystkim rzeczownikiem pospolitym i opisuje rolę: kogoś, kto staje w poprzek, sprzeciwia się, oskarża.
Anioł Jahwe jako satan
Najmocniejszy dowód, że nie mamy do czynienia z imieniem, leży w opowieści o Balaamie. Wysłannik Jahwe zajmuje pozycję na drodze i tekst nazywa go dokładnie tym wyrazem.
I zapłonął gniew Boga, że on poszedł; i stanął Anioł Pana na drodze jako przeciwnik. On zaś jechał na swojej oślicy i z nim dwaj jego słudzy.
Lb 22,22
Gdyby satan był imieniem, zdanie stałoby się nieczytelne. UBG słusznie tłumaczy tu rolę, a nie osobę. Dziesięć wersetów dalej ten sam rzeczownik z tym samym przyimkiem wraca w wyjaśnieniu, którego posłaniec udziela Balaamowi, ale tam znika z polskiego tekstu całkowicie: tłumacz oddaje go czasownikiem o sprzeciwie i po wyrazie nie zostaje ślad.
Ludzie jako satan
Filistyńscy dowódcy nie chcą Dawida w szyku, bo w bitwie mógłby stać się dla nich satan.
Lecz książęta filistyńscy rozgniewali się i powiedzieli mu: Odpraw tego człowieka i niech wróci do swego miejsca, które mu wyznaczyłeś. Niech nie idzie z nami do bitwy, aby w czasie walki nie stał się naszym przeciwnikiem. Czym bowiem mógłby odzyskać łaskę u swego pana jak nie głowami tych mężczyzn?
1Sm 29,4
Salomon ogłasza, że po latach wojen nie ma już satan, i mówi to jako podsumowanie sytuacji politycznej, nie duchowej.
Lecz teraz Pan, mój Bóg, dał mi zewsząd odpoczynek, nie ma żadnego przeciwnika ani złego wydarzenia.
1Krl 5,4
Kilka rozdziałów później sam Jahwe wzbudza Salomonowi satan i tekst natychmiast podaje jego imię, pochodzenie i rodowód. Jest nim żywy człowiek.
Pan wzbudził więc Salomonowi przeciwnika, Hadada Edomitę, z rodu królewskiego w Edomie.
1Krl 11,14
Rodzajnik rozstrzyga więcej niż wielka litera
Z dwudziestu trzech wersetów trzynaście ma przy tym rzeczowniku rodzajnik określony, dziesięć nie ma go wcale. Wszystkie miejsca z rodzajnikiem mieszczą się w dwóch pierwszych rozdziałach Księgi Hioba oraz w trzecim rozdziale Zachariasza. To ważne, bo hebrajskie imiona własne rodzajnika nie przyjmują: forma z rodzajnikiem opisuje kogoś jako tego przeciwnika, tego oskarżyciela, a więc urząd w scenie sądowej.
Zdarzyło się pewnego dnia, gdy synowie Boży przybyli, aby stanąć przed Panem, że też szatan pojawił się wśród nich.
Hi 1,6
Potem ukazał mi Jozuego, najwyższego kapłana, który stał przed Aniołem Pana, i szatana stojącego po jego prawicy, aby mu się sprzeciwiać.
Za 3,1
W obu scenach postać stoi wobec kogoś i występuje przeciw niemu przed obliczem Jahwe. To zachowanie procesowe, nie akt buntu.
Trzy miejsca, w których decyduje tłumacz
Kronikarz używa formy bez rodzajnika i łączy ją z czasownikiem oznaczającym stanięcie. Tu rzeczywiście da się bronić odczytania imiennego, choć gramatyka go nie wymusza.
Wtedy szatan powstał przeciwko Izraelowi i pobudził Dawida, aby policzył Izraela.
1Krn 21,1
Dokładnie tę samą konstrukcję, ten sam bezrodzajnikowy rzeczownik i ten sam czasownik, ma jeden z psalmów przekleństw. Scena jest sądowa i ludzka, a mimo to UBG wybiera w niej to samo polskie słowo co w Księdze Hioba.
Postaw nad nim niegodziwego, a szatan niech stoi po jego prawicy.
Ps 109,6
Najdalej idzie równoległe zdanie Drugiej Księgi Samuela. Hebrajski nie ma tam tego rzeczownika ani razu, podmiotem pobudzenia Dawida jest gniew Jahwe, a polski tekst mimo to wstawia imię.
Wtedy znowu zapłonął gniew Pana przeciw Izraelowi, gdy szatan pobudził Dawida przeciwko nim, mówiąc: Idź, policz Izraela i Judę.
2Sm 24,1
Co gubi polski przekład
Ginie ciągłość. Czytelnik hebrajski widzi jeden wyraz od Balaama po Zachariasza i sam musi rozstrzygać, kto w danym zdaniu jest przeszkodą i dla kogo. Czytelnik polski dostaje dwa różne słowa, a wybór między nimi zapadł już wcześniej, zgodnie z tym, co tłumacz uważa za teologicznie właściwe.
Ginie też informacja gramatyczna. Rodzajnik przy formie z Księgi Hioba mówi wprost, że nie mamy tam imienia, tylko określoną funkcję. Polszczyzna rodzajnika nie ma, więc jedyne, co pozostaje, to wielka litera, która sugeruje coś przeciwnego niż tekst.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, czy postać z prologu Księgi Hioba, ta z widzenia Zachariasza i ta z Kronik to jedna i ta sama istota. Każda z tych ksiąg mówi o niej osobno, żadna nie odsyła do pozostałych i żadna nie podaje jej pochodzenia.
Nie wiemy, czy zdanie kronikarza jest pierwszym w Piśmie użyciem imiennym. Za takim odczytaniem przemawia brak rodzajnika, przeciw niemu — dziewięć innych bezrodzajnikowych miejsc, w których chodzi bez wątpienia o zwykłego przeciwnika, oraz równoległe zdanie Drugiej Księgi Samuela, które o żadnej takiej postaci nie wspomina.
Nie wiemy wreszcie, jak Tanach wyobraża sobie relację tej postaci do Jahwe. W obu scenach sądowych stoi ona wśród przychodzących przed jego oblicze i nie działa poza jego zgodą. Późniejsze rozwinięcia tego wątku wykraczają poza to, co mówi tekst hebrajski, i trzeba je od niego odróżniać.
