W dziesiątym rozdziale Listu do Rzymian Paweł stawia obok siebie dwa cytaty i przypisuje im przeciwne role. Zwykle czyta się to jako przeciwstawienie Tory i ewangelii — ale oba zdania pochodzą z Tory i to jest właśnie punkt jego argumentu.
Zdanie z Kapłańskiej
Przestrzegajcie więc moich ustaw i moich praw, bo jeśli człowiek je wypełnia, będzie przez nie żył. Ja jestem Pan.
Kpł 18,5
W swoim miejscu zdanie brzmi jak obietnica, nie jak groźba. Stoi we wstępie do przepisów o czystości rodzinnej i ma sens zachęty: to jest droga życia, w odróżnieniu od praktyk Egiptu i Kanaanu, o których mowa w wersecie poprzednim. Nic w kontekście nie sugeruje, że chodzi o niewykonalny warunek.
Gdyż Mojżesz pisze o sprawiedliwości, która jest z prawa: Kto te rzeczy wypełnia, przez nie będzie żył.
Rz 10,5
Paweł cytuje je jednak jako opis sprawiedliwości z Prawa — czyli takiej, która stoi na wykonaniu. Nie zarzuca temu zdaniu fałszu. Traktuje je jako poprawny opis pewnego porządku, w którym życie jest skutkiem wypełnienia.
Zdanie z Powtórzonego Prawa
Sprawiedliwość zaś, która jest z wiary, tak powiada: Nie mów w swym sercu: Kto wstąpi do nieba? – to znaczy, aby Chrystusa na dół sprowadzić; Albo: Kto zstąpi do otchłani? – to znaczy, aby Chrystusa od umarłych wyprowadzić. Ale cóż mówi: Blisko ciebie jest słowo, na twoich ustach i w twoim sercu. To jest słowo wiary, które głosimy: Jeśli ustami wyznasz Pana Jezusa i uwierzysz w swoim sercu, że Bóg wskrzesił go z martwych, będziesz zbawiony. Sercem bowiem wierzy się ku sprawiedliwości, a ustami wyznaje się ku zbawieniu.
Rz 10,6-10
Drugi cytat pochodzi z ostatniej mowy Mojżesza. W oryginale mówi o przykazaniu, które nie wymaga wyprawy do nieba ani za morze, bo jest blisko.
To przykazanie bowiem, które ci dziś nakazuję, nie jest zakryte przed tobą ani nie jest zbyt dalekie; Nie jest w niebie, byś miał mówić: Któż dla nas wstąpi do nieba i przyniesie je nam, i opowie je nam, abyśmy je wypełniali? Nie jest też ono za morzem, byś miał mówić: Któż dla nas popłynie za morze i przyniesie je nam, i opowie je nam, abyśmy je wypełniali. Lecz to słowo jest bardzo blisko ciebie, w twoich ustach i w twoim sercu, abyś je wypełniał.
Pwt 30,11-14
Paweł podstawia pod ten opis Mesjasza i głoszone słowo. Ruch jest odważny i warto go nazwać po imieniu: apostoł przenosi zdanie o dostępności przykazania na dostępność ewangelii. Robi to bez wyjaśnienia, zakładając u czytelnika znajomość Tory na tyle dobrą, by rozpoznał źródło.
Ten sam cytat z Kapłańskiej pojawia się u niego w Liście do Galatów, w tym samym zestawieniu.
Prawo zaś nie jest z wiary, lecz: Człowiek, który je wypełnia, przez nie będzie żył.
Ga 3,12
Zdanie z Kapłańskiej ma zresztą w Piśmie własną historię. Ezechiel powtarza je jako opis daru, a Nehemiasz jako opis tego, czego lud nie chciał przyjąć.
Dałem im moje ustawy i objawiłem im moje prawa, które jeśli człowiek wypełnia, będzie przez nie żył.
Ez 20,11
I świadczyłeś przeciwko nim, aby ich nawrócić ku twojemu Prawu. Oni jednak zuchwale postępowali i nie słuchali twoich przykazań, i grzeszyli przeciwko twoim sądom, przez które – jeśli człowiek je zachowa, będzie żył. Odwracali plecy, czynili twardym swój kark i nie chcieli słuchać.
Ne 9,29
Sam Paweł opisuje w innym miejscu, co się z tym zdaniem stało w jego doświadczeniu.
I okazało się, że przykazanie, które miało być ku życiu, jest mi ku śmierci.
Rz 7,10
Warto przy tym zauważyć, czego Paweł nie robi. Nie mówi, że zdanie z Kapłańskiej było pułapką ani że Mojżesz je źle sformułował. Nie unieważnia też przykazań, o których ono mówi. Traktuje je jako opis pewnego układu i pyta wyłącznie o to, czy ktokolwiek ten układ udźwignął. Odpowiedź, której udziela w rozdziale trzecim, jest przecząca, i to jest cały jego argument.
To jest chyba najbliższy komentarz apostoła do własnego argumentu. Przykazanie nie zmieniło charakteru — zmieniło się położenie człowieka wobec niego. Zdanie z Kapłańskiej pozostaje prawdziwe; zawodzi wykonawca.
Miejsca, w których to zestawienie się rwie
Odczytanie, w którym Paweł przeciwstawia dwa porządki, napotyka trudność już w tym samym rozdziale — werset wcześniej mówi o Mesjaszu jako końcu Prawa, co przy jednym tłumaczeniu greckiego słowa domyka argument, a przy drugim odwraca jego sens.
Końcem bowiem prawa jest Chrystus ku sprawiedliwości każdego, kto wierzy.
Rz 10,4
Do tego dochodzi zdanie z Galatów o przekleństwie, zdanie z Rzymian 2 o wypełniających Prawo, którzy będą usprawiedliwieni, oraz Jakubowe określenie Tory jako prawa wolności.
Na wszystkich bowiem, którzy są z uczynków prawa, ciąży przekleństwo, bo jest napisane: Przeklęty każdy, kto nie wytrwa w wypełnianiu wszystkiego, co jest napisane w księdze Prawa.
Ga 3,10
(Gdyż nie słuchacze prawa są sprawiedliwi przed Bogiem, ale ci, którzy wypełniają prawo, będą usprawiedliwieni.
Rz 2,13
Lecz kto wpatruje się w doskonałe prawo wolności i trwa w nim, nie jest słuchaczem, który zapomina, lecz wykonawcą dzieła, ten będzie błogosławiony w swoim działaniu.
Jk 1,25
Trzeba przyznać, że Rzymian 2,13 mówi dokładnie to, co Paweł w rozdziale dziesiątym przypisuje sprawiedliwości z Prawa — a jednak nie opatruje tego zdania zastrzeżeniem. Najczęściej tłumaczy się to tak, że rozdział drugi opisuje kryterium sądu, a nie drogę dojścia. Wyjaśnienie jest sensowne i nie jest w liście napisane.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, czy Paweł uważał sprawiedliwość opisaną w Kapłańskiej 18,5 za teoretycznie osiągalną, czy za z góry niemożliwą. Cytuje ją bez tej oceny. Nie wiemy, czy jego użycie Powtórzonego Prawa 30 jest odczytaniem sensu tego fragmentu, czy zastosowaniem go do nowej sytuacji na zasadzie analogii — obie praktyki były w jego czasach znane. Nie wiemy, co dokładnie znaczy zdanie o końcu Prawa, bo grecki wyraz oznacza zarówno kres, jak i cel, a kontekst dopuszcza oba. Pismo nie rozstrzyga tego za nas i warto nie udawać, że rozstrzyga.
Zobacz też: Apostoł (szaliach) · Ezechiel · Nehemiasz · Paweł — znaczenie imienia · Mojżesz — znaczenie imienia
