Wśród biblijnych gestów przysięgi ten jest najbardziej zaskakujący dla współczesnego czytelnika i najrzadszy. Wyrażenie o położeniu ręki pod czyjeś biodro pada w Piśmie dwa razy, w Księdze Rodzaju, i oba przypadki są do siebie uderzająco podobne: przysięgi żąda starzec, którego dni się kończą, a rzecz dotyczy czegoś, czego po jego śmierci nie będzie już mógł dopilnować.
Dwie sceny
Pierwsza to wysłanie sługi po żonę dla Izaaka. Abraham zaczyna rozmowę od gestu, a dopiero potem podaje treść zobowiązania:
I Abraham powiedział do swego starszego sługi w swym domu, który zarządzał wszystkim, co miał: Połóż, proszę, swą rękę pod moje biodro;
Rdz 24,2
I przysięgnij mi na Pana, Boga nieba i Boga ziemi, że nie weźmiesz dla mego syna żony z córek Kananejczyków, wśród których mieszkam;
Rdz 24,3
Ale pójdziesz do mojej ziemi i do mojej rodziny i stamtąd weźmiesz żonę dla mego syna Izaaka.
Rdz 24,4
Sługa wykonuje polecenie i tekst osobno odnotowuje sam gest, a osobno przysięgę:
Wtedy sługa podłożył rękę pod biodro swego pana Abrahama i przysiągł mu to.
Rdz 24,9
Druga scena rozgrywa się pokolenia później w Egipcie. Jakub przed śmiercią wzywa Józefa i używa dokładnie tej samej formuły, poprzedzonej znaną nam już formułą grzecznościową:
I zbliżył się czas śmierci Izraela. Wezwał więc swego syna Józefa i powiedział do niego: Jeśli teraz znalazłem łaskę w twoich oczach, połóż, proszę, twoją rękę pod moje biodro, a wyświadcz mi tę łaskę i wierność: Proszę, nie chowaj mnie w Egipcie;
Rdz 47,29
Ale gdy zasnę z moimi ojcami, wywieziesz mnie z Egiptu i pochowasz mnie w ich grobie. A on powiedział: Uczynię według twego słowa.
Rdz 47,30
Dlaczego akurat biodro
Klucz leży w tym, jak Biblia mówi o potomstwie. W hebrajskim obrazie potomkowie wychodzą z bioder przodka i jest to sformułowanie powtarzalne, a nie jednorazowa przenośnia:
A wszystkich dusz, które wyszły z bioder Jakuba, było siedemdziesiąt. Józef zaś już był w Egipcie.
Wj 1,5
A Gedeon miał siedemdziesięciu synów, którzy wyszli z jego bioder. Miał bowiem wiele żon.
Sdz 8,30
Nie ty jednak będziesz budował ten dom, ale twój syn, który wyjdzie z twoich bioder, on zbuduje dom dla mego imienia.
1 Krl 8,19
Gest sięga więc do miejsca, z którym w tym języku wiąże się ciągłość rodu. Obie przysięgi dotyczą dokładnie tego: pierwsza tego, skąd ma pochodzić matka następnego pokolenia, druga tego, gdzie ma spocząć ojciec całego rodu. Przysięgający dotyka symbolu tej ciągłości, a więc bierze na świadka nie tylko żyjących, ale i tych, którzy mają dopiero przyjść.
Czego przysięga miała pilnować
W obu przypadkach warto przeczytać treść zobowiązania, bo pokazuje ona, dlaczego zwykłe słowo nie wystarczyło. Abraham dodaje do gestu wyraźny zakaz i równie wyraźne ostrzeżenie, co ma się stać, gdyby sługa chciał sprawę uprościć:
Abraham mu odpowiedział: Strzeż się, abyś tam nie zaprowadził mego syna.
Rdz 24,6
Pan Bóg nieba, który mnie wziął z domu mego ojca i z ziemi mojej rodziny i który mówił ze mną, i przysiągł mi: Twemu potomstwu dam tę ziemię; on pośle przed tobą swego anioła i weźmiesz stamtąd żonę dla mego syna.
Rdz 24,7
Jakub z kolei żąda przeniesienia ciała z Egiptu do grobu ojców, a więc wyprawy kosztownej, niebezpiecznej i zależnej wyłącznie od dobrej woli syna, który zostawał w kraju z całą swoją pozycją. W obu scenach chodzi o decyzję, która zapadnie wtedy, gdy proszącego już nie będzie.
Jak łatwo zrozumieć to źle
Pierwszy błąd to szukanie w tym geście sensacji. Polskie „biodro” bywa czytane jako wstydliwe omówienie i pojawiają się interpretacje mocno dosłowne. Tekst nie daje na to podstaw — mówi po prostu o biodrze, a jedyne wyjaśnienie, jakie w Piśmie znajdujemy, to właśnie związek bioder z potomstwem.
Drugi błąd to uznanie gestu za powszechny zwyczaj Izraela. Nic na to nie wskazuje. Występuje dwa razy, w jednej rodzinie, w dwóch pokoleniach, a poza Księgą Rodzaju znika bez śladu — także tam, gdzie przysięga jest opisywana szczegółowo.
Trzeci błąd polega na przeoczeniu, po co w ogóle sięgano po tak mocną formę. Obie sprawy mają wspólną cechę: zobowiązany miał je wykonać po śmierci zobowiązującego. Nie było komu przypilnować wykonania, więc gest musiał związać wykonawcę z czymś trwalszym niż nadzór — z linią rodową i z Bogiem, którego Abraham wprost wymienia w treści przysięgi.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, jak dokładnie ten gest wykonywano ani czy istniały przy nim jakieś słowa towarzyszące, których tekst nie zapisał. Nie wiemy też, dlaczego znika po Księdze Rodzaju — czy wyszedł z użycia, czy uznano go za niestosowny, czy po prostu późniejsze księgi opisują inne środowiska. Nie wiemy wreszcie, czy gest był w tamtej kulturze powszechnie rozumiany, czy stanowił zwyczaj rodzinny Abrahama, przekazany dalej wraz z resztą tradycji domu. Tekst podaje sam gest i milczy o wszystkim pozostałym, a każde uzupełnienie tej luki jest domysłem.
Zobacz też: Przysięga (szewua) — słowo związane z liczbą siedem · Abraham · Jakub
