Wyrażenie o przymierzu soli należy do najrzadszych w Biblii. W tekście UBG w tej postaci pada jeden raz, w Księdze Liczb, a drugi raz wraca w Księgach Kronik w formie narzędnika. Mimo tej rzadkości zwrot jest dobrze osadzony, bo sól towarzyszy w Torze ofiarom i ma tam ustalone miejsce.
Gdzie pada
Pierwsze miejsce to przepis o udziałach należnych kapłanom. Zwrot zamyka wyliczenie i nadaje mu charakter zobowiązania na stałe:
Wszystkie ofiary wzniesienia z poświęconych rzeczy, które będą przynosić Panu synowie Izraela, daję tobie, twoim synom i twoim córkom z tobą prawem wieczystym. Jest to wieczyste przymierze soli przed Panem, dla ciebie i twojego potomstwa wraz z tobą.
Lb 18,19
Drugie użycie jest polityczne. Abiasz przypomina Izraelowi, na jakiej podstawie panuje dom Dawida, i sięga po dokładnie to samo wyrażenie:
Czy nie powinniście wiedzieć, że Pan, Bóg Izraela, dał Dawidowi panowanie nad Izraelem na wieki – jemu i jego synom – przymierzem soli?
2 Krn 13,5
Oba przypadki mają wspólną cechę: chodzi o nadanie, które ma obowiązywać bezterminowo i którego druga strona nie może jednostronnie odwołać.
Dlaczego akurat sól
Sól była w tamtym świecie przede wszystkim środkiem konserwującym. To, co posolone, nie psuje się — i właśnie stąd naturalna droga od produktu spożywczego do obrazu trwałości. Ale to nie cała historia. Sól ma w Torze osobne miejsce przy ofiarach i ustanawia je przepis, który wprost łączy ją z przymierzem:
Każdą z ofiar pokarmowych posolisz i nie pozbawisz soli przymierza twego Boga swej ofiary pokarmowej. Przy każdej twojej ofierze złożysz sól.
Kpł 2,13
Nakaz jest bezwyjątkowy i dotyczy każdej ofiary pokarmowej. Ezechiel opisuje ten sam zwyczaj przy całopaleniach, co pokazuje, że praktyka utrzymała się długo:
Gdy je ofiarujesz przed Panem, kapłani rzucą na nie sól i złożą je na całopalenie dla Pana.
Ez 43,24
Zwrot nie jest więc luźną przenośnią. Odwołuje się do czynności, którą kapłani wykonywali przy każdej ofierze, a więc do czegoś, co każdy Izraelita widział.
Sól w Nowym Testamencie
Obraz przechodzi dalej i zachowuje związek z ofiarą. Marek zestawia w jednym zdaniu ogień i sól ofiarną, a zaraz potem przenosi to na relacje między ludźmi:
Każdy bowiem ogniem będzie posolony i każda ofiara solą będzie posolona.
Mk 9,49
Dobra jest sól. Lecz jeśli sól przestanie być słona, czymże ją przyprawicie? Miejcie sól w samych sobie i zachowujcie pokój między sobą.
Mk 9,50
Znane porównanie z Kazania na Górze korzysta z tej samej właściwości — soli, która przestała działać, nie da się niczym zastąpić:
Wy jesteście solą ziemi; lecz jeśli sól zwietrzeje, czym ją posolą? Na nic się już nie przyda, tylko na wyrzucenie i podeptanie przez ludzi.
Mt 5,13
Paweł stosuje ten obraz do mowy i wtedy działa on inaczej, bliżej smaku niż trwałości:
Wasza mowa niech zawsze będzie miła, zaprawiona solą, abyście wiedzieli, jak należy każdemu odpowiedzieć.
Kol 4,6
Jak łatwo zrozumieć to źle
Pierwszy błąd to szukanie w soli własności magicznych. Tekst nigdzie nie przypisuje jej mocy sprawczej — mówi o niej jako o obowiązkowym składniku ofiary i jako o obrazie trwałości.
Drugi błąd to rozciąganie wyrażenia na wszystkie przymierza Biblii. Zwrot jest przypisany do dwóch konkretnych spraw: udziałów kapłańskich i panowania domu Dawida. Nie występuje ani przy przymierzu z Noem, ani z Abrahamem, ani przy Synaju.
Trzeci błąd polega na przeoczeniu drugiej strony obrazu. Sól w Biblii bywa też znakiem zniszczenia — posypana na zdobyte miasto albo wypalająca ziemię w opisie klęski. Ten sam składnik służy więc dwóm przeciwnym obrazom, w zależności od tego, czy chodzi o zachowanie, czy o wyjałowienie.
Czwarty błąd to przenoszenie na ten zwrot skojarzeń z późniejszych zwyczajów o wspólnym spożywaniu soli jako znaku przyjaźni. Takie zwyczaje istniały w regionie, ale Biblia ich nie opisuje i nie odwołuje się do nich w żadnym z tych dwóch miejsc.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, czy wyrażenie było w Izraelu terminem prawnym o ustalonej treści, czy obrazową przenośnią, którą każdy autor rozumiał po swojemu. Dwa wystąpienia to za mało, żeby to rozstrzygnąć. Nie wiemy też, dlaczego Tora nakazuje sól przy ofiarach — przepis podaje sam nakaz i wzmiankę o przymierzu, ale nie wyjaśnia, co jedno ma wspólnego z drugim. Wreszcie nie wiadomo, czy związek między solą a trwałością był dla pierwszych czytelników oczywisty dzięki konserwowaniu żywności, czy dzięki jakiemuś zwyczajowi, o którym tekst milczy.
Zobacz też: Tora (תּוֹרָה) — co znaczy „prawo” po hebrajsku · Abiasz · Ezechiel · Marek — znaczenie imienia · Paweł — znaczenie imienia
