Czasownik proorizo (προορίζω, G4309) występuje w Nowym Testamencie sześć razy. Jest złożeniem przedrostka pro — przed, wcześniej — i czasownika horizo (ὁρίζω, G3724), który znaczy: wytyczyć granicę, obwieść linią, ustalić zasięg. Od tego samego rdzenia pochodzi grecki wyraz oznaczający kres pola widzenia, zapożyczony do polszczyzny jako horyzont. Podstawowy obraz jest więc geodezyjny: ktoś wbija palik i wyznacza, dokąd coś sięga.
Co robi prosty horizo
Warto zacząć od czasownika bez przedrostka, bo pada osiem razy i pokazuje, o jaką czynność chodzi. Najbliżej pierwotnego obrazu jest mowa Pawła na Areopagu.
I z jednej krwi uczynił wszystkie narody ludzkie, żeby mieszkały na całej powierzchni ziemi, określiwszy czasy wcześniej wyznaczone i zamierzone granice ich zamieszkania;
Dz 17,26
Bóg określa narodom czasy i zakreśla granice ich zamieszkania — dosłownie odmierza im pole. Rzeczownik, który UBG oddaje tu jako granice, pochodzi zresztą od tego samego rdzenia. W innych miejscach ten sam czasownik dotyczy dnia sądu, ustanowienia sędziego, a raz nawet decyzji uczniów o wysłaniu pomocy do Judei. Ma więc podmiot boski i ludzki. Uwspółcześniona Biblia Gdańska oddaje go za każdym razem inaczej: określiwszy, postanowione, ustanowiony, postanowili, wyznacza, pokazał z mocą — a w jednym miejscu przeznaczył.
Gdyż wyznaczył dzień, w którym będzie sprawiedliwie sądził cały świat przez człowieka, którego do tego przeznaczył, zapewniając o tym wszystkich przez wskrzeszenie go z martwych.
Dz 17,31
To ostatnie jest istotne, bo dokładnie tego samego polskiego słowa UBG używa dla czasownika z przedrostkiem. Czytelnik nie ma jak odróżnić wyznaczenia od wyznaczenia z góry, choć grecki tekst te dwie rzeczy rozdziela.
Sześć miejsc, w których stoi proorizo
Uderzające jest to, jak konsekwentnie te zdania dopowiadają cel. Nie mówią, że ktoś został przeznaczony, i nie kończą na tym. Mówią, do czego.
Tych bowiem, których on przedtem znał, tych też przeznaczył, aby stali się podobni do obrazu jego Syna, żeby on był pierworodny między wieloma braćmi.
Rz 8,29
Przeznaczył nas dla siebie, ku usynowieniu przez Jezusa Chrystusa, według upodobania swojej woli;
Ef 1,5
Lecz głosimy mądrość Boga w tajemnicy, zakrytą mądrość, którą przed wiekami Bóg przeznaczył ku naszej chwale;
1Kor 2,7
Podobieństwo do obrazu Syna, usynowienie, chwała tych, do których mądrość jest kierowana — w czterech z sześciu zdań granica jest wytyczona wokół konkretnego stanu. W piątym, z Listu do Efezjan, cel przenosi się do następnego wersetu, a szóste jest ogniwem łańcucha, w którym każde następne słowo objaśnia poprzednie.
Tych zaś, których przeznaczył, tych też powołał, a których powołał, tych też usprawiedliwił, a których usprawiedliwił, tych też uwielbił.
Rz 8,30
Ostatnie wystąpienie ma podmiot i przedmiot inne niż wszystkie pozostałe. Modlący się uczniowie mówią nie o ludziach, lecz o wydarzeniu: o tym, co zostało z góry postanowione, że ma się stać.
Aby uczynić to, co twoja ręka i twój wyrok przedtem postanowiły, że ma się stać.
Dz 4,28
Co gubi polski czytelnik
Polskie przeznaczyć i przeznaczenie niosą skojarzenie z losem, fatum, z góry zapisanym scenariuszem, przed którym nie ma ucieczki. Grecki obraz jest inny i o wiele bardziej rzeczowy: ktoś wcześniej wyznaczył zakres. Różnica nie jest kosmetyczna. Czasownik nie mówi bowiem, że wszystko potoczy się nieuchronnie, tylko że granica została postawiona przed czasem — a co się w tej granicy mieści, dopowiada każde zdanie osobno.
Ginie też związek z prostym horizo. Gdyby polszczyzna trzymała jedną rodzinę słów, widoczne byłoby, że Bóg wyznacza granice narodom, dzień sądu, sędziego oraz to, do czego prowadzi droga wierzących — jednym i tym samym czasownikiem, raz z przedrostkiem, raz bez.
Czego nie wiemy
Sześć wystąpień nie wystarczy, by rozstrzygnąć spór o przeznaczenie. Można odnotować, że w żadnym z nich celem nie jest potępienie — ale to argument z milczenia przy bardzo małej próbce i nie dowodzi, że Pismo takiej myśli nie zna gdzie indziej.
Nierozstrzygnięte jest też, co znaczy stojący tuż obok czasownik proginosko (G4267), użyty w Nowym Testamencie pięć razy. Jedni czytają go jako uprzednie poznanie tego, co człowiek uczyni, inni jako uprzednie wybranie w sensie bliskim hebrajskiemu poznaniu, które oznacza bliskość, a nie informację. Za drugim odczytaniem przemawia to, że w tym samym liście ten czasownik odnosi się do całego ludu Izraela. Nie jest to jednak dowód, tylko przesłanka — a napięcie między Bożym postanowieniem a odpowiedzialnością człowieka rozgrywa się w całym Piśmie, nie w jednym haśle słownikowym. Etymologia palika i granicy niczego tu nie przesądza.
