Jedno zdanie z opowieści o Abrahamie stało się w listach Pawła podstawą całej nauki o usprawiedliwieniu. Zdanie krótkie, wtrącone w środek rozmowy o obietnicy potomstwa, bez komentarza narratora.
I uwierzył Panu, i poczytano mu to za sprawiedliwość.
Rdz 15,6
Dlaczego właśnie ten werset
Paweł mógł sięgnąć po dowolny przykład wierności z Tory — Abraham opuszcza Ur, buduje ołtarze, przyjmuje gości, oddaje dziesięcinę Melchisedekowi. Sięgnął po moment, w którym Abraham nie robi nic: słyszy obietnicę i przyjmuje ją za prawdziwą. Czasownik użyty przez Mojżesza należy do słownika rachunkowego — coś zostaje zapisane po stronie człowieka, choć nie było jego dorobkiem.
Cóż więc powiemy, co zyskał Abraham, nasz ojciec, według ciała? Jeśli bowiem Abraham został usprawiedliwiony z uczynków, ma się czym chlubić, ale nie przed Bogiem. Cóż bowiem mówi Pismo? Abraham uwierzył Bogu i zostało mu to poczytane za sprawiedliwość.
Rz 4,1-3
Rozróżnienie jest ostre: zapłata należy się za pracę, a zaliczenie jest decyzją zapisującego. Gdyby Abraham dopracował się swojego statusu, miałby czym się chlubić — i Paweł od razu dodaje, że nie przed Bogiem. Tu leży cała różnica między zasługą a darem.
Kolejność zdarzeń jest argumentem
Najmocniejszy ruch w Liście do Rzymian nie jest wykładem słowa, lecz wskazaniem na chronologię. Rozdział 15 Księgi Rodzaju poprzedza rozdział 17, w którym ustanowione zostaje obrzezanie. Abraham został więc uznany za sprawiedliwego jako człowiek nieobrzezany. Jeśli znak przymierza przyszedł po zaliczeniu, nie mógł być jego warunkiem.
Czy więc to błogosławieństwo dotyczy tylko obrzezanych, czy też nieobrzezanych? Mówimy przecież, że wiara została Abrahamowi poczytana za sprawiedliwość. Jakże więc została mu poczytana? Gdy był obrzezany czy przed obrzezaniem? Nie po obrzezaniu, ale przed obrzezaniem. I przyjął znak obrzezania jako pieczęć sprawiedliwości wiary, którą miał przed obrzezaniem, po to, aby był ojcem wszystkich nieobrzezanych wierzących, aby im też poczytana była sprawiedliwość; I aby był ojcem obrzezania, nie tylko tych, którzy są obrzezani, ale też tych, którzy chodzą śladami wiary naszego ojca Abrahama, którą miał przed obrzezaniem.
Rz 4,9-12
Paweł nie unieważnia tym obrzezania, tylko przypisuje mu inną rolę: nazywa je pieczęcią sprawiedliwości, którą Abraham już miał. Pieczęć potwierdza dokument, a nie tworzy jego treści. Ten sam układ powtarza się w Liście do Galatów, gdzie punktem dojścia są narody spoza Izraela.
Tak jak Abraham uwierzył Bogu i zostało mu to poczytane za sprawiedliwość. Wiedzcie zatem, że ci, którzy są z wiary, ci są synami Abrahama. A Pismo, które przewidziało, że Bóg z wiary będzie usprawiedliwiał pogan, wcześniej ogłosiło ewangelię Abrahamowi: W tobie będą błogosławione wszystkie narody. Tak więc ci, którzy są z wiary, dostępują błogosławieństwa wraz z wierzącym Abrahamem.
Ga 3,6-9
Wiara Abrahama a wiara czytelnika
Paweł nie zostawia sprawy w przeszłości. Zdanie o Abrahamie zostało — jego zdaniem — zapisane również ze względu na czytelników listu, a treścią ich wiary jest wskrzeszenie Mesjasza z martwych. Struktura zaufania jest w obu przypadkach ta sama: człowiek uznaje za pewne to, czego jeszcze nie widzi.
I nie zachwiał się z powodu niewiary w obietnicę Boga, ale umocnił się wiarą i oddał chwałę Bogu; Będąc też pewien tego, że to, co on obiecał, ma moc też uczynić. Dlatego zostało mu to poczytane za sprawiedliwość. A nie tylko ze względu na niego samego napisano, że zostało mu to poczytane; Ale i ze względu na nas, którym ma być poczytane, którzy wierzymy w tego, który wskrzesił z martwych Jezusa, naszego Pana; Który został wydany za nasze grzechy i wstał z martwych dla naszego usprawiedliwienia.
Rz 4,20-25
Regułę życia z wiary formułuje wcześniej Habakuk, w kontekście najazdu Chaldejczyków — a więc tam, gdzie widzialne fakty przeczą obietnicy.
Oto dusza tego, który się wywyższa, nie jest w nim prawa. Ale sprawiedliwy będzie żył ze swojej wiary.
Ha 2,4
W niej bowiem objawia się sprawiedliwość Boga z wiary w wiarę, jak jest napisane: Sprawiedliwy będzie żył z wiary.
Rz 1,17
Dawid opisuje to samo od drugiej strony: nie zaliczenie sprawiedliwości, lecz niezaliczenie winy. Oba obrazy są rachunkowe i oba zakładają, że stan konta zależy od decyzji Boga, nie od bilansu człowieka.
Błogosławiony ten, komu przebaczono występek, komu grzech zakryto. Błogosławiony człowiek, któremu Pan nie poczytuje nieprawości i w którego duchu nie ma podstępu.
Ps 32,1-2
Jakub czyta ten sam werset odwrotnie
Ten sam werset z Księgi Rodzaju cytuje Jakub — i wyprowadza z niego wniosek brzmiący wprost przeciwnie. Nie da się tego zbyć uwagą, że mówi o czym innym: przywołuje dokładnie to zdanie i dokładnie tę postać.
Czy Abraham, nasz ojciec, nie został usprawiedliwiony z uczynków, gdy ofiarował Izaaka, swego syna, na ołtarzu? Widzisz, że wiara współdziałała z jego uczynkami i przez uczynki wiara stała się doskonała. I tak wypełniło się Pismo, które mówi: Uwierzył Abraham Bogu i poczytano mu to za sprawiedliwość, i został nazwany przyjacielem Boga. Widzicie więc, że człowiek zostaje usprawiedliwiony z uczynków, a nie tylko z wiary.
Jk 2,21-24
Jakub wskazuje na wydarzenie z Rodzaju 22, około czterdzieści lat późniejsze niż scena z rozdziału 15. Tam Bóg sam podaje powód przysięgi, i jest nim posłuszeństwo.
Przysiągłem na siebie samego, mówi Pan: Ponieważ to uczyniłeś i nie odmówiłeś mi swego syna, twego jedynego; Błogosławiąc, będę ci błogosławić, a rozmnażając, rozmnożę twoje potomstwo jak gwiazdy na niebie i jak piasek na brzegu morza; a twoje potomstwo odziedziczy bramy swoich nieprzyjaciół. I w twoim potomstwie będą błogosławione wszystkie narody ziemi, dlatego że posłuchałeś mojego głosu.
Rdz 22,16-18
Podobnie modlitwa Lewitów u Nehemiasza łączy przymierze z wiernością serca Abrahama, a Paweł w drugim rozdziale Listu do Rzymian pisze zdanie, które sam musi potem uzgodnić z rozdziałem czwartym.
A uznałeś, że jego serce jest wierne przed tobą i zawarłeś z nim przymierze, że ziemię Kananejczyka, Chetyty, Amoryty, Peryzzyty, Jebusyty i Girgaszyty dasz jego potomstwu. I dotrzymałeś swojego słowa, bo jesteś sprawiedliwy.
Ne 9,8
(Gdyż nie słuchacze prawa są sprawiedliwi przed Bogiem, ale ci, którzy wypełniają prawo, będą usprawiedliwieni.
Rz 2,13
Najczęściej godzi się te teksty tak: Paweł mówi o tym, co czyni człowieka sprawiedliwym przed Bogiem, Jakub o tym, co dowodzi, że wiara jest żywa. Odczytanie jest sensowne, ale nie jest zapisane w żadnym z tych listów — to wniosek czytelnika, nie zdanie autora. Warto o tym pamiętać, gdy ktoś przedstawia je jako oczywistość.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, czy Abraham rozumiał, że zostało mu coś zaliczone — narrator informuje o tym czytelnika, nie jego. Nie wiemy, dlaczego Mojżesz umieścił tę uwagę akurat tu, a nie przy powołaniu z rozdziału 12. Nie wiemy, czy Jakub znał listy Pawła i odpowiadał na nie, czy obaj niezależnie sięgnęli po ten sam tekst; datowanie obu pism jest sporne. Nie wiemy wreszcie, jak dokładnie rozłożyć akcenty między Rzymian 2,13 a Rzymian 4 — Paweł zestawia oba zdania w jednym liście i nigdzie nie tłumaczy, jak je razem czytać. Pismo w tej sprawie nie zamyka dyskusji, i uczciwiej jest to powiedzieć niż wybrać jedną stronę i przemilczeć drugą.
Zobacz też: Obrzezanie (brit mila) · Przymierze (brit) · Abraham · Dawid · Jakub · Paweł — znaczenie imienia
