To jest jedno z tych miejsc, przy których łatwo o nieuczciwość w obie strony. Jedni cytują tytuł z listu do Laodycei jako dowód rozstrzygający, drudzy udają, że problemu nie ma. Zacznijmy od wersetu w pełnym brzmieniu.
A do anioła kościoła w Laodycei napisz: To mówi Amen, świadek wierny i prawdziwy, początek stworzenia Bożego:
Ap 3,14
Wypowiedź jest formułą otwierającą, taką samą jak w pozostałych sześciu listach: najpierw tytuł mówiącego, potem treść. Czytana bez reszty księgi, brzmi jak stwierdzenie, że mówiący jest pierwszym z tego, co Bóg stworzył. To jest realny argument i trzeba go tak nazwać.
Co robi ta sama księga z tym samym słownictwem
Apokalipsa jest jednak księgą, która swoje tytuły powtarza i przenosi. Otwiera ją wypowiedź Wszechmogącego.
Ja jestem Alfa i Omega, początek i koniec, mówi Pan, który jest i który był, i który ma przyjść, Wszechmogący.
Ap 1,8
W tym samym rozdziale ten, kto był umarły, mówi o sobie w sposób, którego nie da się pomylić.
Gdy go zobaczyłem, padłem do jego stóp jak martwy i położył na mnie swą prawą rękę, mówiąc mi: Nie bój się! Ja jestem pierwszy i ostatni; I żyjący, a byłem umarły. A oto żyję na wieki wieków i mam klucze piekła i śmierci.
Ap 1,17-18
Ta sama para określeń wraca dwa razy pod koniec księgi, raz z ust zasiadającego na tronie, raz w zapowiedzi przyjścia.
I powiedział do mnie: Stało się. Ja jestem Alfa i Omega, początek i koniec. Ja spragnionemu dam darmo ze źródła wody życia.
Ap 21,6
Ja jestem Alfa i Omega, początek i koniec, pierwszy i ostatni.
Ap 22,13
Rzecz w tym, że słowo przetłumaczone w Ap 3,14 jako początek jest tym samym, którego księga używa w parze początek i koniec, mówiąc o Bogu. Skoro w jednym miejscu oznacza Tego, od którego wszystko się zaczyna, to w drugim może oznaczać to samo. Nie jest to dowód, bo słowo bywa używane w obu znaczeniach — ale jest to obserwacja z tej samej księgi, a nie z zewnątrz.
Tło z Izajasza
Trzeba przy tym zaznaczyć granicę tej obserwacji. Nie mówimy, że słowo musi znaczyć w Ap 3,14 to samo co w Ap 21,6 — autorzy potrafią używać jednego wyrazu w kilku sensach i robią to często. Mówimy tylko, że sens wskazujący na źródło jest w tej księdze poświadczony, więc odczytanie zawężające tytuł z Laodycei do pierwszego stworzenia nie jest jedynym możliwym. Kto twierdzi inaczej, musi wyjaśnić, dlaczego akurat tu wyklucza znaczenie obecne cztery rozdziały dalej.
Określenie pierwszy i ostatni nie jest wynalazkiem Apokalipsy. Pochodzi z proroctwa, gdzie służy do odgrodzenia Jahwe od wszystkiego innego.
Tak mówi Pan, Król Izraela i jego Odkupiciel, Pan zastępów: Ja jestem pierwszy i ja jestem ostatni, a oprócz mnie nie ma Boga.
Iz 44,6
Jeśli w tekście Izajasza to sformułowanie stoi obok zdania, że oprócz Jahwe nie ma Boga, to jego użycie w Ap 1,17 nie jest neutralne. Trudno przypisać je komuś, kto należałby do stworzenia.
Reszta danych
Do tego dochodzą teksty spoza Apokalipsy, które przypisują Mesjaszowi udział w stwarzaniu.
Na początku było Słowo, a Słowo było u Boga i Bogiem było Słowo. Ono było na początku u Boga. Wszystko przez nie się stało, a bez niego nic się nie stało, co się stało.
J 1,1-3
Przez niego bowiem wszystko zostało stworzone, to, co w niebie i to, co na ziemi, to, co widzialne i co niewidzialne, czy trony, czy panowania, czy zwierzchności, czy władze. Wszystko przez niego i dla niego zostało stworzone.
Kol 1,16
Oraz: Ty, Panie, na początku założyłeś fundamenty ziemi, a niebiosa są dziełem twoich rąk. One przeminą, ale ty zostaniesz i wszystkie jak szata się zestarzeją; I jak płaszcz je zwiniesz, i zostaną odmienione. Ty zaś jesteś ten sam, a twoje lata się nie skończą.
Hbr 1,10-12
Fragment z Hebrajczyków jest szczególnie mocny, bo jest cytatem z Psalmu 102 skierowanym do Syna, a psalm mówi o Jahwe zakładającym fundamenty ziemi.
Argumenty drugiej strony
Nie kończy to sprawy. Obok Ap 3,14 stoją inne teksty, których nie należy zbywać.
On jest obrazem Boga niewidzialnego i pierworodnym wszelkiego stworzenia.
Kol 1,15
Pan posiadł mnie na początku swej drogi, przed swymi dziełami, przed wszystkimi czasy. Przed wiekami zostałam ustanowiona, od początku; zanim powstała ziemia;
Prz 8,22-23
To dla nas jest jeden Bóg, Ojciec, z którego wszystko, a my w nim, i jeden Pan, Jezus Chrystus, przez którego wszystko, a my przez niego.
1 Kor 8,6
Zdanie Pawła jest tu istotne, bo rozdziela role: wszystko jest z Ojca i przez Mesjasza. Kto czyta to jako podział na źródło i narzędzie, ma w tekście oparcie. Kto czyta jako rozpisanie jednego wyznania na dwa człony, też. Sam werset nie rozstrzyga.
Uczciwy wniosek jest taki: tytuł z Ap 3,14 jest realnym argumentem i nie da się go usunąć przypomnieniem innych wersetów. Da się natomiast pokazać, że w obrębie tej samej księgi mówiący nosi określenia zarezerwowane w Tanach dla Jahwe. Który z tych dwóch faktów uznamy za ważniejszy, zależy od tego, jak czytamy całość — i lepiej to powiedzieć, niż udawać, że tekst decyduje za nas.
Czego nie wiemy
Pismo nie wyjaśnia, w jakim znaczeniu użyto słowa początek w Ap 3,14, i nie dodaje do tego tytułu żadnego komentarza. Nie mówi, dlaczego akurat w liście do Laodycei pojawia się określenie, którego nie ma w pozostałych sześciu. Nie tłumaczy relacji między tym tytułem a określeniem pierwszy i ostatni z pierwszego rozdziału. Nie podaje też, czy Amen, świadek wierny i prawdziwy oraz początek stworzenia Bożego to trzy odrębne tytuły, czy jedna całość.
Zobacz też: Jahwe · Tanach · Amen (ἀμήν) — co znaczy „zaprawdę” po grecku
