Przy powołaniu Izajasza pada zdanie, którego nie da się przeczytać jako obietnicy powodzenia. Prorok dostaje zadanie i od razu informację, jak się ono skończy. To właśnie te dwa wersety wracają potem w Nowym Testamencie częściej niż jakikolwiek inny fragment szóstego rozdziału.
Zdanie w księdze Izajasza
A on powiedział: Idź i powiedz temu ludowi: Słuchajcie uważnie, ale nie rozumiejcie, patrzcie uważnie, ale nie poznawajcie. Zatwardź serce tego ludu, uczyń jego uszy ciężkimi do słuchania i zaślep jego oczy, aby nie widział swoimi oczami, nie słyszał swoimi uszami i nie zrozumiał swoim sercem, aby nie nawrócił się i nie był uzdrowiony.
Iz 6,9-10
W polskim tekście Starego Testamentu druga część brzmi jak rozkaz wydany prorokowi: to on ma zatwardzić serce, uczynić uszy ciężkimi, zaślepić oczy. Sprawcą działania jest posłany człowiek, a jego narzędziem — głoszone słowo. Zakończenie wskazuje cel: aby nie nawrócił się i nie był uzdrowiony.
Mateusz i Dzieje: opis zamiast rozkazu
I spełnia się na nich proroctwo Izajasza, które mówi: Słuchając, będziecie słyszeć, ale nie zrozumiecie i patrząc, będziecie widzieć, ale nie zobaczycie. Utyło bowiem serce tego ludu, stępiały ich uszy i zamknęli swe oczy, żeby przypadkiem oczami nie widzieli ani uszami nie słyszeli, a sercem nie zrozumieli i nie nawrócili się, i żebym ich nie uzdrowił.
Mt 13,14-15
Różnica w brzmieniu jest tu wyraźna i warto ją nazwać. Zamiast polecenia dla proroka mamy stwierdzenie o ludzie: serce utyło, uszy stępiały, a oczy — zamknęli sami. Sprawcą stają się słuchacze. Taki układ ma brzmienie greckiego przekładu Izajasza, powszechnie używanego w pierwszym wieku; autorzy Nowego Testamentu cytują zwykle właśnie za nim, dlatego słowa bywają inne niż w polskim tekście proroka, tłumaczonym z hebrajskiego. To nie jest sprzeczność w treści, ale jest realna różnica w tym, kto co robi.
Dokładnie tak samo brzmi ten cytat na końcu Dziejów.
Poróżnieni ze sobą rozeszli się, gdy Paweł powiedział to jedno: Słusznie Duch Święty powiedział przez proroka Izajasza do naszych ojców: Idź do tego ludu i mów: Słuchając, będziecie słyszeć, ale nie zrozumiecie, i patrząc, będziecie widzieć, ale nie zobaczycie. Utyło bowiem serce tego ludu, stępiały ich uszy i zamknęli swe oczy, żeby oczami nie widzieli ani uszami nie słyszeli, a sercem nie zrozumieli i nie nawrócili się, i żebym ich nie uzdrowił.
Dz 28,25-27
To ostatnie dłuższe wystąpienie Pawła w tej księdze. Łukasz zamyka więc całą opowieść tym samym zdaniem, którym Izajasz zaczynał posługę.
Marek i Łukasz: skrót z celem
A on im odpowiedział: Wam dano poznać tajemnicę królestwa Bożego. Tym zaś, którzy są na zewnątrz, wszystko podaje się w przypowieściach; Aby patrząc, patrzyli, a nie widzieli i słysząc, słyszeli, a nie zrozumieli, by się czasem nie nawrócili i nie były im przebaczone grzechy.
Mk 4,11-12
Marek zachowuje konstrukcję celową i zamiast uzdrowienia mówi o przebaczeniu grzechów. Łukasz skraca to samo do dwóch członów.
A on im powiedział: Wam dano poznać tajemnice królestwa Bożego, ale innym opowiada się w przypowieściach, aby patrząc, nie widzieli i słysząc, nie rozumieli.
Łk 8,10
Jan: podmiotem jest Bóg
Dlatego nie mogli uwierzyć, bo jeszcze Izajasz powiedział: Zaślepił ich oczy i zatwardził ich serce, aby oczami nie widzieli i sercem nie zrozumieli, aby się nie nawrócili, żebym ich nie uzdrowił. To powiedział Izajasz, gdy widział jego chwałę i mówił o nim.
J 12,39-41
To trzeci wariant brzmienia. Nie rozkaz dla proroka i nie opis samozaślepienia, lecz czynność przypisana podmiotowi: zaślepił, zatwardził. Jan przywołuje ten tekst na koniec publicznej działalności Jeszui, jako wyjaśnienie, dlaczego znaki nie przekonały.
Miejsce, którego nie należy tu doliczać
W zestawieniach cytatów z Izajasza 6 pojawia się zwykle także fragment z Listu do Rzymian.
Cóż więc? Czego Izrael szuka, tego nie osiągnął, ale wybrani osiągnęli, a inni zostali pogrążeni w zatwardziałości; (Jak jest napisane: Bóg dał im ducha twardego snu, oczy, aby nie widzieli, i uszy, aby nie słyszeli) aż do dziś.
Rz 11,7-8
Brzmienie nie pochodzi jednak z szóstego rozdziału Izajasza. Bliżej mu do dwóch innych miejsc.
Pan bowiem wylał na was ducha twardego snu i zamknął wasze oczy. Oczy waszych proroków i książąt, widzących, zasłonił.
Iz 29,10
Ale Pan nie dał wam serca do zrozumienia ani oczu do patrzenia, ani uszu do słuchania aż do dziś.
Pwt 29,4
Duch twardego snu i zamknięte oczy to słownictwo Izajasza 29; brak serca do zrozumienia, oczu do patrzenia i uszu do słuchania to Powtórzone Prawo 29. Temat jest ten sam, ale to nie jest ten sam cytat i nie liczymy go tutaj.
Po co go używali
Cztery Ewangelie i Dzieje sięgają po ten tekst w tym samym typie sytuacji: gdy orędzie zostaje odrzucone przez słuchaczy, po których spodziewano się czego innego. Funkcja cytatu jest za każdym razem ta sama — powiedzieć, że taka reakcja nie jest zaskoczeniem ani dowodem, że słowo było fałszywe. Izajasz usłyszał to samo, zanim zaczął mówić.
Czego nie wiemy
Nie rozstrzygamy najtrudniejszego pytania tego tekstu: kto tu kogo zatwardza. Hebrajski Izajasz każe to zrobić prorokowi, Mateusz i Dzieje mówią, że lud zamknął oczy sam, a Jan przypisuje czynność Bogu. Wszystkie trzy ujęcia są w Piśmie i żadne z nich nie znosi pozostałych; kto wybiera jedno i przemilcza dwa, upraszcza tekst. Nie wiemy też, czy ewangeliści korzystali z greckiego zwoju o brzmieniu identycznym z dzisiejszymi wydaniami, czy cytowali z pamięci i skracali. Nie wiemy wreszcie, na kogo konkretnie ten opis miałby się rozciągać poza sytuacjami opisanymi w tekście — sam Paweł po wypowiedzeniu tych słów naucza dalej przez dwa lata, więc nie użył ich jako wyroku zamykającego komukolwiek drogę.
Zobacz też: Izajasz · Łukasz — znaczenie imienia · Marek — znaczenie imienia · Mateusz — znaczenie imienia · Paweł — znaczenie imienia
