Czterej ewangeliści opowiadają początek publicznej działalności inaczej. Jedno mają wspólne: wszyscy przedstawiają Jana przez jedno zdanie z czterdziestego rozdziału Izajasza. To rzadka zgodność, którą da się sprawdzić przez proste zestawienie miejsc.
Zdanie u proroka
Głos wołającego na pustyni: Przygotujcie drogę Pana, prostujcie na pustyni ścieżkę naszego Boga.
Iz 40,3
Każda dolina niech będzie podniesiona, a każda góra i każdy pagórek – obniżone. To, co krzywe, niech się wyprostuje, a wyboiste miejsca niech będą równiną. Wtedy objawi się chwała Pana i ujrzy to razem wszelkie ciało. Tak bowiem mówiły usta Pana.
Iz 40,4-5
Kontekst jest pocieszeniem dla wygnańców. Obraz to przygotowanie drogi dla nadchodzącego władcy — usuwanie przeszkód, wyrównywanie terenu. Zwrot o pustyni pojawia się w obu członach wersetu, co pokazuje, że pustynia jest tu miejscem roboty drogowej, a nie tylko miejscem, z którego dobiega głos.
Cztery miejsca
W tych dniach przyszedł Jan Chrzciciel, głosząc na pustyni judzkiej: Pokutujcie, bo przybliżyło się królestwo niebieskie. To bowiem jest ten, o którym powiedziano przez proroka Izajasza: Głos wołającego na pustyni: Przygotujcie drogę Pana, prostujcie jego ścieżki.
Mt 3,1-3
Jak jest napisane u Proroków: Oto ja posyłam mego posłańca przed twoim obliczem, który przygotuje twoją drogę przed tobą. Głos wołającego na pustyni: Przygotujcie drogę Pana, prostujcie jego ścieżki.
Mk 1,2-3
I obchodził całą okolicę nad Jordanem, głosząc chrzest pokuty na przebaczenie grzechów. Jak jest napisane w księdze słów proroka Izajasza: Głos wołającego na pustyni: Przygotujcie drogę Pana, prostujcie jego ścieżki. Każda dolina będzie wypełniona, a każda góra i pagórek będą obniżone; to, co krzywe, wyprostuje się, a wyboiste drogi będą gładkie. I ujrzy wszelkie ciało zbawienie Boże.
Łk 3,3-6
Odpowiedział: Ja jestem głosem wołającego na pustyni: Prostujcie drogę Pana, jak powiedział prorok Izajasz.
J 1,23
Gdzie brzmienie się różni
Pierwsza różnica jest widoczna od razu. U Izajasza drugi człon brzmi: prostujcie na pustyni ścieżkę naszego Boga. U wszystkich trzech ewangelistów synoptycznych: prostujcie jego ścieżki. Znika wzmianka o pustyni w drugim członie i znika słowo o Bogu, a pojawia się zaimek. To brzmienie greckiego przekładu Izajasza, z którego autorzy Nowego Testamentu korzystali najczęściej — stąd rozbieżność z polskim tekstem proroka, tłumaczonym z hebrajskiego.
Druga różnica dotyczy Łukasza, który jako jedyny ciągnie cytat dalej, aż do wersetu piątego. U Izajasza czytamy, że objawi się chwała Pana i ujrzy to wszelkie ciało; u Łukasza — że wszelkie ciało ujrzy zbawienie Boże. Zmienia się dopełnienie: chwała ustępuje zbawieniu.
Trzecia dotyczy Marka. Wprowadza on cytat formułą o Prorokach w liczbie mnogiej, po czym podaje najpierw zdanie o posłańcu, a dopiero potem zdanie o głosie. Pierwsze pochodzi z innej księgi.
Oto posyłam mego posłańca, który przygotuje drogę przed moim obliczem. I nagle przybędzie do swojej świątyni Pan, którego wy szukacie, Posłaniec przymierza, którego wy pragniecie. Oto przyjdzie, mówi Pan zastępów.
Ml 3,1
Marek zestawia więc dwa teksty w jeden blok. Jest to normalna praktyka cytowania w tamtym czasie i sam ewangelista jej nie ukrywa, skoro mówi o prorokach w liczbie mnogiej — ale kto szuka źródła pierwszego zdania w księdze Izajasza, nie znajdzie go tam.
Jan cytuje sam siebie
W czwartej Ewangelii tekst nie jest komentarzem narratora, lecz odpowiedzią samego Jana na przesłuchanie.
A takie jest świadectwo Jana, gdy Żydzi posłali z Jerozolimy kapłanów i lewitów, aby go zapytali: Kim ty jesteś? I wyznał, a nie zaprzeczył, ale wyznał: Ja nie jestem Chrystusem. I pytali go: Kim więc jesteś? Jesteś Eliaszem? A on powiedział: Nie jestem. A oni: Jesteś tym prorokiem? I odpowiedział: Nie jestem.
J 1,19-21
Odrzuca kolejno trzy tytuły, o które go pytano, i przyjmuje jedno określenie.
Odpowiedział: Ja jestem głosem wołającego na pustyni: Prostujcie drogę Pana, jak powiedział prorok Izajasz.
J 1,23
Nie mówi, kim jest, tylko czym jest: głosem. Ta odmowa tytułów jest w tej scenie równie ważna jak sam cytat. Podobne ustawienie roli słychać w pieśni jego ojca.
A ty, dziecko, będziesz nazwane prorokiem Najwyższego, bo pójdziesz przed obliczem Pana, aby przygotować jego drogi;
Łk 1,76
Po co go używali
Cytat robi w każdej Ewangelii to samo: ustawia Jana jako kogoś, kto przygotowuje, a nie kogoś, kto przychodzi. Ewangeliści potrzebowali tego rozróżnienia, bo Jan miał własnych uczniów i własną renomę; Dzieje pokazują, że jeszcze wiele lat później w Efezie byli ludzie znający wyłącznie jego chrzest. Zdanie z Izajasza rozstrzyga tę kwestię tekstem, a nie polemiką — i rozstrzyga ją w sposób, którego sam Jan nie kwestionuje, skoro w czwartej Ewangelii sięga po nie z własnej woli.
Czego nie wiemy
Nie warto budować na tym argumentu z wyjątkowości. Zgoda czterech Ewangelii jest tu faktem, ale nie jedynym takim faktem: zdanie z szóstego rozdziału Izajasza o słuchaniu bez rozumienia również przytaczają wszyscy czterej. Kto mówi, że Iz 40,3 jest pod tym względem jedyne, myli się i łatwo to sprawdzić.
Nie wiemy, czy odmienne brzmienie u synoptyków pochodzi wprost z greckiego zwoju, czy jest skrótem dokonanym przez ewangelistę. Nie wiemy, jak brzmiał podział zdania w zwoju, z którego korzystał Jan Chrzciciel. W tekście hebrajskim stoi w tym miejscu imię Jahwe, oddawane w polskich przekładach słowem Pan, a ewangeliści odnoszą całe zdanie do przygotowania drogi Jeszui; jak dokładnie rozumieli relację między jednym a drugim, te wersety nie mówią i tego nie rozstrzygamy.
Zobacz też: Jahwe · Jan Chrzciciel · Marek — znaczenie imienia
